خلاصه فصل ششم مقاله اخلاق حرفه ای خبر در اسلام اثر پیمان جبلی از کتاب خبر، تحلیل شبکه ای و تحلیل گفتمان اثر دکتر حسن بشیر

خلاصه فصل ششم مقاله اخلاق حرفه ای خبر در اسلام اثر پیمان جبلی از کتاب خبر، تحلیل شبکه ای و تحلیل گفتمان اثر دکتر حسن بشیر

خلاصه مقاله اخلاق حرفه ای خبر در اسلام اثر پیمان جبلی

از کتاب خبر، تحلیل شبکه ای و تحلیل گفتمان

دانشجو: صادق سلمانی

مقطع تحصیلی کارشناسی ارشد رشته تحقیق در ارتباطات اجتماعی دانشگاه صدا و سیما

اخلاق جمع خلق و خلق است؛ به گفته راغب در کتاب «مفردات، این دو واژه در اصل به یک ریشه باز می‌گردد. خلق به معنای هیئت و شکل و صورتی است که انسان با چشم می‌بیند و خلق به معنای قوا و سجایا و صفات درونی است که با چشم دل دیده می‌شود؛ بنابراین، می‌توان گفت: اخلاق مجموعه صفات روحی و باطنی انسان است و به گفته بعضی از دانشمندان، ‌گاه به اعمال و رفتاری که از خلقیات درونی ناشی می‌شود نیز اخلاق گفته می‌شود (مکارم شیرازی، ۱۳۷۷صص۲۳ـ۲۴). در فرهنگ معین اخلاق به معنای خلق و خوی‌ها طبیعت باطنی، سرشت درونی و نیز به عنوان یکی از شعب حکمت عملی خوانده شده و افزوده است، اخلاق دانش بد و نیک خوی‌ها و تغیر انسان برای نفس خود یا یک تن خاص (معین، ۱۳۷۱، ص۱۷۴).

اخلاق را از طریق آثارش نیز می‌توان تعریف کرد و آن اینکه‌ گاه فعلی که از انسان سر می‌زند، شکل مستمری ندارد، ولی هنگامی که کاری به طور مستمر از کسی سر می‌زند (مانند امساک در بذل و بخشش و کمک به دیگران)، دلیل به این است که یک ریشه درونی و باطنی در اعماق جان و روح او دارد، آن ریشه را خلق و اخلاق می‌نامند (مکارم شیرازی، ۱۳۷۷، صص۲۳ـ۲۴). در عمده تعاریفی که اخلاق شده است، دو مقوله درونی بودن و سرو کار داشتن با ارزش‌ها در اخلاق نهفته است. اخلاق بیشتر امری اجتماعی است تا فردی و در واقع، بستر مناسب اجتماعی است که شرایط رشد و توسعه اخلاقی خاص یا به عبارتی وابستگی و پایبندی به ارزشی خاص را فراهم می‌کند. وقتی صفت اسلامی را بر اخلاق می‌افزاییم، مرزی را برای آن تعیین کرده‌ایم که محتوای آن با مرزبندی دیگر که حاوی صفتهای دیگر است می‌تواند متفاوت باشد (محسنیان راد، ۱۳۷۵).

اخلاق رسانه‌ای

اخلاق رسانه‌ای، نقطه تلاقی علم اخلاق و عمل رسانه یا ارتباط جمعی است. با توجه به ویژگی‌هایی که در خصوص مقوله اخلاق ذکر شد، اخلاق رسانه‌ای امری درونی و مرتبط با ارزش‌ها و هنجارهاست. بدین مفهوم درونی است که مجموعه قواعد و اصول اخلاق باید توسط ارتباط گر و سازمان ارتباطی رعایت شود و از این نظر با حقوق و قانون رسانه‌ها متفاوت است چه بسا بسیاری از شگرد‌های رسانه‌ای که به ظاهر با هیچ اصل و بند و تبصره‌ای از حقوق و قانون تنافی ندارد، اما با اصول اخلاق منافات دارد؛ از سوی دیگر، اخلاق رسانه‌ای با ارزش‌ها و هنجار‌ها سرو کار دارد؛ ارزش‌ها و هنجارهایی که از درون فرهنگ جامعه و در جامعه اسلامی از درون فرهنگ اسلامی سر بر می‌آورد؛ لذا اخلاق رسانه‌ای گرچه تابع اصول و قواعد کلی و جهان شمول است به سبب ریشه گرفتن آن از مجموعه ارزش‌های بطن جامعه می‌تواند از جامعه و فرهنگی تا جامعه و فرهنگی دیگر متفاوت و متغییر باشد؛ از این رو تدوین اصول کلی اخلاق رسانه‌ای به سادگی تدوین قواعد کلی حقوق رسانه‌ها نیست و در فرهنگ و جامعه‌ای تعاریف و محدودیت‌های خاص خود را دارد.

به دلیل تنوع ارزش‌ها و هنجارهای موجود در فرهنگ‌ها و جوامع مختلف تدوین نظام نامه‌های اصول اخلاق حرفه‌ای که شکل جامع و شامل و عام داشته باشد، بسیار مشکل است و در صورت تحقق، چندان مشکل گشا نخواهند بود.

موقعیت گرایی و یا اباحی‌گری که معتقد است مهم آن چیزی است که رسانه یا ارتباط گر میل دارد در یک لحظه خاص انجام دهد؛ ماکیاول گرایی که رفتار غیر اخلاقی را در مورد خاص به شرط آنکه به ندرت و مخفیانه صورت گیرد، مجاز می‌داند؛ غایت گرایی که پیامد‌ها را تنها عامل تعیین کننده در اخلاقی بودن عمل ارتباط گر می‌داند و به حاصل عمل بی‌توجه است؛ لذت گرایی که معنقد است یک عمل صحیح رسانه‌ای عملی است که در خدمت منافع افراد بیشتری باشد؛ خودگرایی که معتقد است یک میل صحیح رسانه‌ای عملی است که برای خود ارتباط گر لذت بخش و مطلوب باشد و گروه‌های دیگر که به نظر آن‌ها؛ با وضع قوانین فراگیر در مورد اخلاقیات رسانه‌ای، رویکرد خبرنگاران به اخلاق رسانه‌ای، یک رویکرد واحد و از نظر قانونی ممکن خواهد بود (کاسوما، ۱۳۷۵).

اخلاق رسانه‌ای در اسلام

اسلام به عنوان دین خاتم و منطبق با فطرت همه آدمیان، بر همه اصول اخلاقی تاکید و تصریح کرده و آیات قرآن و احادیث و سیره رسول اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) همگی مالامال از رهنمودهایی است که می‌تواند اصول حرفه‌ای رسانه‌ای اسلامی شمرده شود. در تبین اخلاق حرفه‌ای رسانه‌ای از دیدگاه اسلام باید به تفاوت ماهوی تعاریف، کارکرد‌ها واصول پذیرفته شده در علم رسانه‌ها با مضامین و اصول اسلامی توجه کرد. با قبول این مفروض، حال می‌توان از دیدگاهی درونی به اصول زیر به مثابه ارکان اصلی اخلاق رسانه‌ای در اسلام توجه کرد:

خبر رسانی

 «خبر رسانی و اطلاع رسانی» یکی از کارکرد‌های اصلی رسانه‌ها ست و این کارکرد در کنار دو کارکرد دیگر شامل آموزش و سرگرمی یک رکن اساسی کار وسایل ارتباط جمعی را شکل می‌دهد. چنانچه اخلاق رسانه‌ای را در اسلام تابع گفتمان و یا جهان بینی فراگیری بدانیم که احکام، اصول و ارزش‌های اسلامی را در سایر ابعاد زندگی بشر نیز تحت تاثیر قرار داده و چارچوب وظایف فرد مسلمان را در قالب روشن ساخته، اخلاق خبر رسانی را نیز باید در ذیل جهان بینی و الگوی تفکر، اخلاق و اصول اسلامی دانست.

مسئولیت اجتماعی خبرنگار

قواعد اخلاق اسلامی مسئولیت پذیری اجنماعی است. نظریه مسئولیت پذیری اجتماعی که رویه رسانه‌های غیر مذهبی یا غربی بر آن مبتنی است، ریشه در فردگرایی کثرت گرا دارد؛ در حالی که اصل اسلامی مسئولیت پذیری اجتماعی بر مفهوم امر به معروف و نهی از منکر مبتنی است. معنای تلویحی این اصل آن است که هر فرد و گروه به ویژه نهادهای ارتباطات اجتماعی مثل مطبوعات، رادیو و تلویزیون و سینما مسئولیت دارند تا در مجموع، افراد جامعه را برای پذیرش اصول اسلامی و عمل بدن آماده سازند. در تاریخ اسلام بسیاری نهاد‌ها و همچنین، کانال‌ها ارتباطی مثل مساجد (اذان دعوت به نماز) و خطبه جمعه از این مفهوم مسئولیت اجتماعی استفاده کرده‌اند تا افکار عمومی را بسیج کنند و افراد را به تلاش در جهت خیر و سعادت فردی در این جهان و جهان آخرت ترغیب نمایند. به طور کلی، در جهان به ظاهر رسانه‌ها نقشی متضاد یا نقشی امر به معروف و نهی از منکر را بازی می‌کنند، رسانه‌ها بیشتر به برخورد‌ها، اختلاف نظر‌ها، و رسوایی‌ها و کمتر به صلح، ثبات و تداوم و سازگاری اخلاقی علاقه‌مند هستند. اگر مسئولان رسانه‌ها در جهان اسلام این مفهوم مسئولیت اجتماعی به عنوان سنگ بنای حرفه خود نپذیرند، هرگز نمی‌توان ازقواعد اخلاق اسلامی تصوری داشت (شیخ، ۱۳۷۵).

هربرت التشول درباره مسئولیت اجتماعی خبرنگار می‌گوید: مشکل ما در بررسی اصطلاح مسئولیت اجتماعی مشابه مسئله‌ای است که با واژه آزادی داریم. هیچ یک از این دو واژه را نمی‌توان به شکلی جامع تعریف کرد. معنای هر کدام کاملا به نظام اخلاقی و مجموعه ارزش‌های ما وابسته است (آلتشول، ۱۳۷۴). براین اساس در هر جهان بینی و در هر گفتمان اجتماعی فرهنگی، دینی مسئولیت اجتماعی می‌تواند شاخص‌ها و میزان‌های متفاوتی داشته باشد، اما همواره در این مفهوم اساسی اشتراک نظر وجود دارد که مسئولیت اجتماعی، یعنی احساس مسئولیت فرد در برابر جامعه و در برابر مصالح و منافع جامعه. البته در هر جامعه یا فرهنگ و هنجار‌ها و ارزش‌های خاص خود مصالح و منافع دارای تعاریف خاص آنجامعه است. به طور کلی رسانه‌های جمعی باید مسئولیت نگهبانی را از جامعه بر دوش گیرند و با هوشیاری اطلاعات لازم در مورد معروف (یعنی آنچه که با معیار‌های جامعه اسلامی سازگار است) را ارائه کرده، از آن حمایت کنند و منکر (یعنی آنچه را مغایر معیارهای جامعه اسلامی است)، مشخص سازند ویا با آن مخالفت ورزند. رسانه‌های جمعی همچنین، باید به ایجاد توسعه درون سازو استفاده از عرصه‌های مناسب مشروعیت اقدام کنند. منظور اینکه مشخص شود رسانه‌های جمعی چه مطالبی را چه موقع و چگونه باید تحت پوشش خبری خودقرار دهند و در صورت لزوم، چه چیزی را برای چه مدت با توجه به شرایط نظریه فرهنگ اسلامی نباید تحت پوشش خبری بگیرند (شیخ، ۱۳۷۵).

رسانه‌های اسلامی از انتشار اخبار بی‌فایده و باطل باید بپرهیزند. این امر حائز اهمیت بسیار است که ارزش خبر بدین مسئله وابسته است که تا چه حد و اندازه مفید واقع می‌شود و نفعی را برای مردم به همراه دارد؛ همانگونه که در قرآن تصریح شده است: «خدا برای حق و باطل چنین مثال زند. اما کف به کناری افتاد و نابود شود و آنچه برای مردم سودمند است، در زمین پایدار بماند» (رعد: ۱۷) همچنین یکی دیگر از مسئولیت‌های رسانه در برابر جامعه اسلامی حفظ یکپارچگی و تالیف قلوب مخاطبان است؛ روش‌های تفرقه افکنانه که موجب بدبین شدن دسته‌ای از مردم یه دسته دیگر می‌شود و انتشار چنین اخباری از نظر اسلام روشی غیر مسئولانه و خلاف اخلاق اسلامی است. بنابراین وظیفه ارتباط‌گر مسلمان در حوزه خبر، اولاً تحکیم وحدت صفوف خودی و برخورد بی‌امان با غیر خودی است.

از دیگر کارکردهای خبر رسانی و اطلاع رسانی در جامعه، که در راستای مسئولیت اجتماعی رسانه است، پند آموزی و عبرت گیر مردم است.

دست یابی به اطلاعات سازنده و مفید

رسانه به عنوان واسطه بین مردم و واقعیت‌ها و رویداد‌ها باید آینه وفادار رخدادهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و… باشد. خبرنگار و رسانه در حقیقت امانت‌دار مردم در دستیابی یه اطلاعات هستند و باید این امانت را به خوبی ادا کنند. حق مردم در جامعه اسلامی بر رسانه این است که از اخبار مفید، لازم و منطبق با مصالح جامعه برخوردار باشند.

شجاعت و شرافت حرفه‌ای خبرنگار

خبرنگار و رسانه از آنجا که امانت دار جامعه در کسب، حفظ و انعکاس اطلاعات و اخبارند، باید در راه این امانت دار از هیچ چیز دریغ نورزند. پیامبران که خود فرستادگان پروردگار و حافظان پیام الهی به مردم در طول تاریخ بوده‌اند، بزرگ‌ترین رسالت خود را ابلاغ و تبلیغ پیام پروردگار به مردم و رساندن خبر توحید و معاد و … به مردم دانسته‌اند.

حق مداری و عدالت از جمله مبانی اصول اخلاقی حرفه‌ای خبر در اسلام است.

عدم تحریف و دست‌کاری در اخبار

اقتضای امانت‌داری صحیح، نگهداری امانت به صورت دست نخورده و سالم است. دست بردن در اخبار با هدف تغییر محتوا و ماهیت آن به نوعی خیانت در امانت است که اسلام از آن نهی کرده است. از جمله روش‌های تحریف در اخبار آمیختن و یا تدوین و تنظیم خبر به گونه‌ای است که برآیند آن غیر از اصل خبر است و برداشتی که مخاطب از خبر می‌کند، به جزء برداشتی است که از صرف خبر خالص اتفاق افتاده می‌نمود. آمیختن خبر با خبری دیگر، تحلیلی خود ساخته و یا جابه جا کردن اجزاء و عناصر، گر چه در عرف خبر نویسی تخلف و تحریف محسوب نمی‌شوند، در عرف اخلاق رسانه‌ای اسلام عملی ناپسند است.

صداقت و عینیت خبر

خبرنگار به عنوان چشم بیدار و هوشیار جامعه در دستیابی به حقایق و واقعیت‌ها رسالتی بس خطیر به عهده دارد و کانون این اهمیت صداقت و قابل اعتماد بودن خبرنگار و رسانه است.

اهمیت کار خبرنگار و رسانه در این است که جامعه او را حلقه واسط خود با حقایق می‌داند و بر پایه اطلاعات و اخبار دریافتی از رسانه تحلیل و برنامه‌ریزی کند. اگر رسانه به عمد اطلاعات و اخبار غیر واقعی در اختیار جامعه قرار دهد علاوه بر اینکه به اعتماد جامعه به خود خیانت کرده است، اعتبار خود را نیز از دست می‌دهد.

اعتبارمنبع، روایی خبر

معتبر بودن منبع در واقع پیش شرط لازم برای برقراری یک ارتباط کامل بین فرستنده پیام و مخاطب آن است. اعتبار منبع را می‌توان نقطه تلافی مفاهیم ارتباطی نیز تلقی کرد؛ زیرا بسیاری از این مفاهیم نظیر گزینش‌گری اخبار، عینیت هماهنگی‌ و ناهماهنگی‌ شناختی، مسئولیت اجتماعی، ارزش‌های خبری و…. بدون این پیش فرض که منبعی معتبر در روند اعتبار وجود داشته یا دارد، معنای وجودی خود را از دست می‌دهند.

پخش نادرست اخبار اثری معکوس دارد و در ‌‌نهایت، اثر آن به فرستنده باز خواهد گشت. میزان تاثیر ارتباطات و اثرات مثبت یا منفی آن‌ها از مسائلی است که درباره آن بحث‌های زیادی مطرح بوده است. منبع ارتباط (انتقال دهنده پیام)، ویژگی‌های مخاطبان (پیام گیران) و ماهیت پیام (چگونگی انتقال آن) در افزایش تاثیر ارتباط موثر هستند، پخش نادرست اخبار و مواد اطلاعاتی همچون اثر بوم رنگ به فرستنده یا منتقل کننده پیام باز می‌گردد و در ‌‌نهایت، هویت رسانه را عوض می‌کند. انتشار مطالب نادرست یا مطالبی که با قصد منظور خاصی تنظیم شده باشد، باعث سلب اعتماد مردم از آن وسیله ارتباطی می‌شود و آنان را به سوی منابع خبری دیگر هدایت می‌کند.

خودداری از مکر و خدعه و غوغا سالاری

قدرت تاثیر گذاری بر افکار عمومی و تصمیمات اجتماعی قدرتی است که خاص رسانه‌هاست و مانند سایر انواع قدرت وسوسه انگیز. بسیاری از صاحبان قدرت رسانه‌ای در پی کسب رضایت صاحبان قدرت سیاسی یا اقتصادی از روش‌های معمول غیر اخلاقی در رسانه‌ها همچون فریب کارعمومی، برجسته سازی دروغین، غوغا سالاری، فضا سازی و …. برای دستیابی به اهداف خاص صاحبان قدرت‌های یادشده بهره می‌برند. نتیجه این اقدامات به ظاهر زیرکانه و به واقع خلاف اخلاق عرفی و حرفه‌ای تاثیرگذاری و لو موقت بر افکار عمومی و جهت دهی به حرکات اجتماعی و سیاسی است، ولی سرانجام آن بی‌اعتباری و سلب اعتماد افکار عمومی از رسانه است.

تفاوت رسانه اسلامی با رسانه غیر اسلامی در اعتقاد به معاد در روز جزاست و این اعتقاد سبب می‌شود تا ارتباط گر مسلمان از روش‌های غیر شرعی، غیرعرفی و غیر اخلاقی برای دستیابی به اهداف خود نتواند استفاده کند ولو آنکه این اهداف مقدس و قابل تحسین باشند. ارتباط گر مسلمان باید در جهان پر فریب قدرت رسانه‌ای و عصر حاکمیت رقابت‌های ناسالم و زدوبندهای آشکار و پنهان، در ایجاد و حفظ فضای انسانی و اخلاقی بدور از نیرنگ‌ها و فریبکاری‌های امروزین بکوشد و اگر دست خود را در این امور گشاده دید، قید و بند دیانت و اخلاق را از یاد نبرد و هنگام تعارض منافع مادی با وظایف اخلاقی قربانی شدن ارزش‌ها را برنتابد (سعیدی مهر، ۱۳۷۵).

احترام به مردم و گوناگونی فرهنگ‌ها

در نظام اخلاقی اسلام مردم وجامعه مورد احترام‌اند و هیچ‌گاه و به هیچ قیمتی نباید آبرو و حیثیت مردم وجه المصالحه قرار گیرد. در قرآن کریم بار‌ها توصیه شده است که با مردم با لحن خوش سخن گفته شود.

رسانه‌های امروزی با زیر پا گذاردن اصول اخلاقی، معمولاً با افزایش شمار (تیتراژ) خود به رسوایی و ترور شخصیت تکیه می‌کنند و همین الگو پولیتزر ظرف سه سال شمار «نیویورک ورلد» را از پانزده هزار به ۲۵۰ هزار رساند. به نوشته دایره المعارف بریتانیکا یا مجموعه‌ای از کارهای نمایشی و مبارزات تبلیغاتی، پولیتزر فرمول‌های دیرینه حس‌گری و ایده آلیزم را زنده کرد. او به هر قیمتی علاقه‌مند بود که با برانگیختن هیجان، حتی اگر معنای آن پوشاندن لباس خبر به یک موضوع کاملا جعلی می‌بود، شمار را بالا برد. مطبوعات مختصر و تابلوئید‌ها از‌‌ همان فرمول برای رسیدن به موفقیت‌های تجاری بی‌سابقه استفاده کردند (شیخ، ۱۳۷۵)؛ بنابراین، حفظ حرمت مخاطبان و احترام به آنان به عنوان صاحبان امانت از مهم‌ترین وظایف اخلاقی خبرنگاران در نظام اخلاق اسلامی رسانه‌ای است.

حرمت حریم خصوصی افراد

جامعه اسلامی حفظ حریم و آبروی افراد لازم است وتا آن زمان که ضرورتی ایجاب نکند، کسی حق ندارد با آشکار کردن اسرار پنهان مردم، اسباب هتک آبرو و لکه دار شدن شخصیت اجتماعی آنان را فراهم آورد.

انتقاد سالم و سازنده

در کنار تمامی اصول اخلاقی حرفه‌ای رسانه‌ای اسلام بر رسالت اصلی خبرنگار و رسانه، یعنی انعکاس مسائل و واقعیت‌های اجتماع و تلاش برای بهبود اوضاع جامعه و کمک به توسعه اجتماعی با در نظر گرفتن مصالح و منافع جامعه نیز همواره تاکید می‌کند. رسانه در نظام اسلامی، نه ابزاری مطلق در خدمت قدرت و نه بلندگوی‌‌ رها و یله در دست افرادی است که بهانه حقوق مردم و آزادی، در پی کسب منافع نا‌مشروع خود هستند.

مقاله های مرتبط :

دیدگاه خود را بیان کنید :

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *