خلاصه فصل هفتم تحلیل گفتمان دریچه ای برای کشف ناگفته ها از کتاب خبر، تحلیل شبکه ای و تحلیل گفتمان اثر دکتر حسن بشیر

خلاصه فصل هفتم تحلیل گفتمان دریچه ای برای کشف ناگفته ها از کتاب خبر، تحلیل شبکه ای و تحلیل گفتمان اثر دکتر حسن بشیر

خلاصه مقاله تحلیل گفتمان: دریچه ای برای کشف ناگفته ها اثر دکتر حسن بشیر

از کتاب خبر، تحلیل شبکه ای و تحلیل گفتمان

دانشجو: صادق سلمانی

مقطع تحصیلی کارشناسی ارشد رشته تحقیق در ارتباطات اجتماعی دانشگاه صدا و سیما

ژینو عبدو خبرنگار روزنامه انگلیسی گاردین، چند روز قبل از آنکه مقاله خود را درباه ایران در ۹ اسفند ۱۳۷۹/ ۲۷ فوریه ۲۰۰۱ منتشر کند، از ایران فرار کرد. مقاله مزبور منعکس کننده بسیاری از نقشه های تبلیغاتی غرب، به ویژه انگلستان درباره ایران است که به لحاظ اهمیت با روش تحلیل گفتمان بررسی شده است.

مقدمه

بررسی و پژوهش در مطالب مندرج در مطبوعات یکی از روش های مهم تحقیقاتی در علوم اجتماعی به ویژه در رشته علوم ارتباطات است که خواننده را به اهداف و و دیدگاه های نویسنده یا نویسندگان و در نتیجه منتشر کنندگان و طراحان اصلی حاضر و یا غایب در صحنه مطبوعات رهنمون می سازد.

در فرایند تاریخی توسعه روش شناسی پژوهش در علوم ارتباطات شاهد سه دوره متمایز از همدیگر بوده ولی این تمایز در زمان بهره برداری از روش های گوناگون بدین معناست که روش های مورد نظر پس از هر دوره به فراموشی سپرده شده و توسط دانشمندان و پژوهشگران استفاده نشده اند بلکه در بسیاری از پژوهش ها از همه روش های موجود استفاده شده با گستردگی بیشتری انجام گرفته اند.

مرحله نخست

این مرحله، مرحله نگاه کمی به متن است که بر اساس آن روش تحقیقاتی کمی مطالب مطرح شده است. از این روش عمدتاً پس از سال های پایان جنگ جهانی دوم بهره برداری شده است. استفاده از روش تحلیل محتوا به عنوان بهترین روش تحلیل آن زمان ریشه در دیدگاه مزبور دارد. در این مرحله کمیت و به طور کلی نگاه کمی به متن اساس هرگونه تحلیل قرار می گیرد. عدد، کلید اصلی حل معمای فهم متن به شمار می رود. این نگاه کمی گر چه جای خود را همزمان با توسعه علوم اجتماعی و ارتباطی به نگاه کیفی می دهد، هیچ وقت از صحنه پژوهش های اندیشمدان مخفی نمی شود. گویا آنچه در آغاز هر پژوهش به ذهن محقق می آید، رقم، عدد و شمارش است و این خود نشان دهنده این است که کلمه هر متن بخشی از واقعیت موجود در ذهن نویسنده و خواننده را تشکیل می دهد، اما به هر حال نمی تواند همه واقعیت را بیان کند.

مرحله دوم

پس از مرحله نگاه کمی، مرحله نگاه کیفی به متن و بهره برداری از روش کیفی فرا می رسد. در این روش معنا در کنار عدد و شمارش اهمیت خاص خود را پیدا می کند. مفهوم و معنای متن از مجموع کلی کلمات، علاوه بر مفهوم و معنای جزئی کلمات به دست می آید. در این روش معنای کلی و انتزاعی جدیدی از متن به دست می آید که الزاماً از مجموع تک تک معانی کلمات به دست نخواهد آمد.

از تحلیل کیفیبا استفاده از این نگاه به عنوان تحلیل برتر در سال های ۱۹۶۰ میلادی تا اوایل سال های ۱۹۸۰ میلادی استفاده می شود. در این مرحله معنا در هر دو حالت خود چه با استفاده از کلمات موجود در متن و تحلیل علت عدم درج آنها با توجه به واقعیت های موجود و سرانجام با تکیه بر معنای ظاهری کلمات و نیز معنای فراظاهری کلمات که معمولاً خارج از معنای انفرادی کلمات است، اساس تحلیل قرار می گیرد. اصولاً در مرحله ابتدایی و مقدماتی پروسه تحلیل کیفی، فهم جزئی به دست خواهد آمد که با ادامه پژوهش و نگاه کلی با استفاده از ترکیب اجزاء، معنای کامل تری از متن به دست می آید.

مرحله سوم

پروسه تاریخی روش شناسی پژوهش در مرحله کشف معنای کلمات، جمله  یا بند و حتی بخش هایی از متن و در نهایت همه متن یک نوشته، متوقف نشده و از سال های ۱۹۸۰ میلادی و به ویژه در سال های پایانی قرن بیستم، روش تحلیل گفتمان که در حقیقت، روش متکاملی از روش کیفی را ترسیم می کند، به عنوان آخرین و گسترده ترین روش تحلیل مورد استفاده در علوم اجتماعی و ارتباطات مطرح شد.

زبان شناسی گفتمان

در زبان شناسی و واژه شناسی جدید ما با دو نوع زبان و دو نوع واژه روبرو هستیم؛ زبان کاربردی و انتزاعی از یک طرف و واژه های نشانه ای و اشاره ای و واژه های نوشتاری و خواندنی از طرف دیگر. گفتمان اصولاً تلفیق این دو زبان با یکدیگر به شیوه های مطلوب و معنادار است. با استفاده از چنین شیوه هایی است که گفتمان های متفاوت زائیده می شوند و با تغییر شیوه هاست که مفاهیم متون های مختلف می توانند معانی مختلفی را منعکس کنند.

تعریف اصطلاحی گفتمان

یکی از تعاریف اصطلاحی موجود برای گفتمان، تعریف مایکل مان در سال ۱۹۸۹ میلادی است. مان ضمن اشاره به کاربردهای وسیع و گسترده گفتمان در فرهنگ سیاسی و تفکر اجتماعی نوین فرانسه اظهار می دارد که گفتمان دارای اهداف و کاربردهای چندگانه است که یکی از مهمترین آنها با توجه به مناقشه ها و مباحثات فراوانی که در سال های اخیر در خصوص جایگاه علم و … صورت گرفته است، عبارت است از فاصله انداختن یا دور ساختن مفهوم خود از عرصه فلسفه، ایدئولوژی، تخصص گرایی علمی و باز گرداندن جایگاه و شان مفهوم خود به آن، به عبارت بهتر جایگاه و شان خود را باز و آزاد می گذارد و استقلال عمل بیشتری برای آن قائل می گردد. از سوی دیگر، گفتمان در عین حال بر استقلال نسبی اندیشه و زبان از جهان و نیز بر ضرورت تحلیل نظام های اندیشگی در قالب زبانی که نظام های مذکور در آن بیان می شوند، تاکید می ورزد.

تاریخچه ظهور

دهه ۱۹۵۰ میلادی، عصر ظهور اصطلاح گفتمان در گستره علوم مختلف اجتماعی و انسانی بود. این مفهوم در کمتر از دو دهه، حضوری مداوم و عمیق در بیشتر رشته های علوم اجتماعی و ارتباطی یافت. اصطلاح مزبور به ظاهر برای اولین بار در مقاله تحلیل گفتمان نوشته زلیک هریس ۱۹۴۲ میلادی به کار رفته است.

زلیک هریس که واضع این واژه است آن را در معنای وسیعی به کار گرفته بود؛ او معتقد بود بحث راجع به گفتمان را از دو بعد می توان سامان داد:

اول، بسط روال ها و روش های معمول در زبان شناسی توصیفی و کاربرد آنها در سطح فراجمله (متن) و دوم، رابطه بین اطلاعات زبانی و غیر زبانی مانند رابطه زبان و فرهنگ و محیط و اجتماع.در بعد اول صرفاً اطلاعاتی زبانی مدنظر است، ولی در بعد دوم، اطلاعات غیر زبانی مثل فرهنگ، محیط و غیره که در خارج از حیطه زبان شناسی است.

چیستی تحلیل گفتمان

گفتمان در فرایند جریان های اجتماعی و با بهره برداری از شیوه های مختلف زبانی و فرازبانی و در بستر زمانی و مکانی ویژه ای شکل می گیرد؛ لذا در هر دو دوره، عصر، جامعه و برای هر مقطع اجتماعی و سیاسی یک گفتمان خاص وجود دارد که منعکس کننده ویژگی های ساختاری و اندیشه ای حاکم بر فرد و جامعه است.

تحلیل نشانه های زبانی و فرازبانی را که از چنین ویژگی هایی برخوردار باشند، می توان تحلیل گفتمان نامید. در حقیقت تحلیل گفتمان، کشف معانی ظاهری و مستتر جریان های گفتمانی است که در شکل های گوناگون زبان و فرازبان آشکار می شوند.

تحلیل مقاله

روزنامه معروف انگلیسی گاردین که مواضع رادکالیستی آن پوشیده نیست، در بهمن ماه ۱۳۸۰ برابر با ۲۷ فوره ۲۰۰۱ میلادی مقاله ای را با عنوان «مولام در میان ملاها» منتشر می کند که توسط ژینو عبدو نوشته شده بود. این مقاله از این نظر حائز اهمیت است که که حاکی از چرخش ایجاد شده در دیدگاه های موجود نسبت به حاکمیت اصلاح طلبان و دولت آقای خاتمی در آن زمان است.

در طلیعه این مقاله تلاش شده است که به خواننده اعلام شود که پس از گذشت ۲۲ سال از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، این اولن بار است که یک مقام عالیرتبه انگلیسی در سطح وزیر از ایران بازدید می کند. این حرکت پس از گسترش روابط ایران و انگلیس می تواند به عنوان حرکتی مثبت از طرف دولت انگلیس که تاکنون به دلایلی سفر وزیر خارجه آن به ایران به تاخیر افتاده است تلقی شود. اما گاردین و نویسنده مقاله در همان آغاز مقاله، خواهان این هستند که به جای برداشت صحیح از دو محور واقعیت سفر و نشانه آن خواننده را به راه دیگری سوق دهند. این حرکت انحرافی در برداشت ذهنی در تحلیل سفر خانم مولام به ایران از آنجا تقویت می شود که نویسنده نمی تواند از هدف اصلی سفر خانم مولام که گفت وگو پیرامون مسئله مبارزه با مواد مخدر به ویژه پس از حرکت قو دولت در پاکسازی منطقه خاک سفید در تهران و سپس دستگیری بیش از ۴۰۰ نفر از قاچاقچیان در مناطق مختلف کشور است، چشم پوشی کند و در همان آغاز مقاله به آن اشاره می کند، ولی دیدگاه ویژه خود را متعاقباً پس از طرح هدف اصلی از سفر و بدون تحلیل مذاکرات و تصمیمات مربوط به آن که اصولاً در طرح یک خبر بی طرف باید مد نظر قرار گیرد. یعنی تشکیک در اصل انجام اصلاحات دموکراتیک در ایران را مطرح کرده و سفر وزیر کابینه انگلیس را در رابطه با انجام و عدم انجام اصلاحات دموکراتیک در ایران مرتبط می داند.

نتیجه گیری

آنچه در نتیجه گیری از تحلیل این مقاله می توان ذکر کرد این است که توجه به داده های مورد اشاره در محورها و یا تحلیل خاص و عام این مقاله نیست بلکه فراتر از آن بدست آوردن محورها و مفاهیم اصلی فراتر از متن به عنوان اهداف اصلی مود توجه جهان غرب درباره جامعه امروز ایران است. این مفاهیم به طور خلاصه و با توجه به متن مذکور به عنوان نمونه بارز نشان دهنده حساسیت و اهمیت آنها برای جهان و از جمله ایران به ویژه در مقطع حساس کنونی از انقلاب اسلامی ایران است:

  1. رهبری
  2. آزادی
  3. اصلاحات
  4. حکومت دینی
  5. جوانان
  6. روابط خارجی
  7. رابطه دین و سیاست
  8. ملی گرایی

هشت محور و یا مفهوم پیش گفته شده در بسیاری از بحث های کنونی چه در داخل ایران و چه در خارج آن از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده که نویسنده مقاله گاردین نیز نتوانسته است که گرایش هدف دار خود را با بهره برداری از آنها مخفی سازد.

مقاله های مرتبط :

دیدگاه خود را بیان کنید :

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *