مباني نظری بيداري اسلامي از دیدگاه امام خميني (ره) و آيت الله خامنه ­اي

قیمت ۱۶,۲۰۰ تومان

معرفی اجمالی محصول مباني نظری بيداري اسلامي از دیدگاه امام خميني (ره) و آيت الله خامنه ­اي

  مباني نظری بيداري اسلامي از دیدگاه امام خميني (ره) و آيت الله خامنه­اي         نوشته: دکتر حسن بشیر                         ۱۳۹۰       فهرست مطالب   مقدمه ناشر مقدمه مؤلف بيان مسأله اهميت ، ضرورت و اهداف تحقيق چهارچوب نظري، فرضيه‌ها يا ابعاد پژوهش روش تحقيق و شيوه گردآوری اطلاعات روش اسنادي (كتابخانه اي)          روش مقايسه ي دائمي تحلیل‌گفتمان              دلالت های ضمنی متن (تلقین و تداعی) مدل رمزگانی و مدل استنباطی ارتباطات نظریه بازنمایی سازماندهي پژوهش (فصل‌بندي) فصل اول: بیداری اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره)     مقدمه     سلفی گری و اصلاح طلبی در جهان اسلام جریان سلفیه به عنوان رویکردی اصلاح […]

 

مباني نظری بيداري اسلامي

از دیدگاه امام خميني (ره) و آيت الله خامنه­اي

 

 

 

 

نوشته:

دکتر حسن بشیر

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

۱۳۹۰

 

 

 

فهرست مطالب

 

مقدمه ناشر

مقدمه مؤلف

بيان مسأله

اهميت ، ضرورت و اهداف تحقيق

چهارچوب نظري، فرضيه‌ها يا ابعاد پژوهش

روش تحقيق و شيوه گردآوری اطلاعات

روش اسنادي (كتابخانه اي)

         روش مقايسه ي دائمي

تحلیل‌گفتمان

             دلالت های ضمنی متن (تلقین و تداعی)

مدل رمزگانی و مدل استنباطی ارتباطات

نظریه بازنمایی

سازماندهي پژوهش (فصل‌بندي)

فصل اول: بیداری اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره)

    مقدمه

    سلفی گری و اصلاح طلبی در جهان اسلام

جریان سلفیه به عنوان رویکردی اصلاح گرایانه

ظهور نوگرایی اسلامی

دوره ها و پیشگامان بیداری اسلامی معاصر

مهمترین دست آوردهای «سید جمال الدین اسدآبادی»

مهمترین دست آوردهای «شهید سید محمدباقر صدر»

مهمترین دست آوردهای «امام خمینی (ره)»

تحلیل گفتمانی بیانات امام درباره «بیدارسازی اسلامی»

بخش اول تحلیل

اول

دوم

سوم

چهارم

پنجم

ششم

هفتم

هشتم

نهم

دهم

یازدهم

دوازدهم

سیزدهم

چهاردهم

پانزدهم

شانزدهم

هفدهم

هیجدهم

نوزدهم

بیستم

بیست و یکم

بخش دوم تحلیل

تحلیل دو سطح عمیق و عمیقتر

                 تحلیل سطح عمیق

جمع بندی محورهای عمیق بیدارسازی اسلامی در کلام امام (ره)

اول: تعريف بيداري اسلامي و شاخص‌هاي آن

دوم: ضرورت و اهداف بيداري اسلامي

سوم: علل و عوامل ايجاد کننده بيداری اسلامی

چهارم: عوامل مؤثر در ضعف يا شدت بيداري اسلامي

پنجم: موانع و تهديدهاي فراروي بيداري اسلامي

ششم: نقش نخبگان در بيداري اسلامی

هفتم: نقش محوری جمهوری اسلامی ایران در بیداری اسلامی

تحلیل سطح عمیقتر

الف- عوامل موثر در ایجاد بیداری اسلامی

اول: خداگرایی و اسلام محوری

دوم: انقلاب گرایی و ایران محوری (انقلاب اسلامی و جمهوری

اسلامی ایران)

سوم: فلسطین محوری و اسرائیل ستیزی

چهارم: استعمارزدایی و استکبار ستیزی

پنجم: جهاد محوری و شهادت طلبی

ششم: اسلام و مسلمان شناسی

هفتم: تصمیم گرایی و بصیرت محوری (نقش نخبگان در بيداري

اسلامی)

هشتم: جهان گرایی و بشریت محوری

نهم: استقلال گرایی و وحدت محوری

ب- عوامل موثر در جلوگیری از بیداری اسلامی

اول: خداگریزی و تفرقه گرایی

دوم: دنیا محوری و سهل انگاری

سوم: ملی گرایی، روحانی نمایی و نفاق محوری

چهارم: غفلت محوری و تهدید پذیری

پنجم: ذلت گرایی و استضعاف پذیری

جمع بندی و نتیجه گیری

فصل دوم: بیداری اسلامی از دیدگاه مقام معظم رهبری

مقدمه

آثار جهانی پیروزی انقلاب اسلامی ایران

  • بیداری فطرت های انسانی
  • ارائه ی الگوی مبارزه به ملت ها
  • گسترش موج بیداری در جهان
  • آینده ی روشن
  • حاکمیت جهانی اسلام

تحلیل گفتمان رهبری درباره «بیداری اسلامی»

    بخش اول تحلیل

  • یکم
  • دوم
  • سوم
  • چهارم
  • پنجم
  • ششم
  • هفتم
  • هشتم
  • نهم
  • دهم
  • یازدهم
  • دوازدهم
  • سیزدهم
  • چهاردهم
  • پانزدهم
  • شانزدهم
  • هفدهم
  • هیجدهم
  • نوزدهم
  • بیستم
  • بیست و یکم
  • بیست و دوم
  • بیست و سوم
  • بیست و چهارم
  • بیست و پنجم
  • بیست و ششم
  • بیست و هفتم
  • بیست و هشتم
  • بیست و نهم
  • سی ام

بخش دوم تحلیل

تحلیل دو سطح عمیق و عمیقتر

    تحلیل سطح عمیق

جمع بندی محورهای عمیق بیداری اسلامی در کلام رهبری

             اول: تعريف بيداري اسلامي و شاخص‌هاي آن

  • مولفه های اسلام گرایی در ملت های مسلمان
  • شاخص های کلان بیداری اسلامی
  • مصداق سازی از شاخص های بیداری اسلامی (مصر به عنوان نمونه)
  • شاخص های اسلام گرایی ملت های مسلمان (مصر، تونس، لیبی به عنوان مثال)
  • شاخص های قرن کنونی (در جهت بیداری اسلامی)
  • شاخص های اسلام خواهی (طبق تعاليم خداى متعال و تعاليم اسلامى) (در راستای بیداری اسلامی)
  • اصول و شاخص های جنبش های مردمی دیگر در راستای انقلاب های منطقه (جهان اسلام)
  • شاخص های عملی انقلابیون در بیداری اسلامی

دوم: ضرورت و اهداف بيداري اسلامي

سوم: علل و عوامل ايجاد کننده بيداری اسلامی

  • علل موجده (ایجابی) بیداری اسلامی
    • خداباوری، اسلام خواهی، اصول گرایی
    • استکبار ستیزی
    • اسرائیل ستیزی
    • فلسطین محوری
    • «جهاد»، «عزت طلبی» و «ایستادگی»
  • علل موجده (سلبی) بیداری اسلامی
    • دین ستیزی
    • تحقیر شدگی
    • سرسپردگی و وابستگی به غرب
    • همکاری با اسرائیل و خیانت به فلسطین
    • فقر، عقب ماندگی، به ستوه آمدگی
    • تبعیض، بی عدالتی و دیکتاتوری خانوادگی

       چهارم: عوامل مؤثر در ضعف يا شدت بيداري اسلامي

  • خداباوری، توکل بر خدا، ایمان
  • بصیریت، آگاهی، هوشیاری
  • خرد محوری، دانش افزایی، شکوفایی استعدادها
  • افزایش عزم، همت، فداکاری، اتحاد
  • «مفهوم سازی» و «نهادسازی»

       پنجم: موانع و تهديدهاي فراروي بيداري اسلامي

                      الف- محورهای تهدیدهای فراروی بیداری اسلامی                                       عدول از مبارزه و سازش با اسرائیل

تلاش غرب در تغییر شعارها و مصادره بیداری اسلامی

ایجاد اختلاف، فتنه انگیزی، ترور

بدل سازی در اصول اسلام انقلابی

نمونه هایی از بدل سازی های غربی

شیوه های غرب برای استحاله انقلابها

ترفندهای غرب و رژیم های عربی وابسته برای مقابله با بیداری

اسلامی

شیوه های انتقام غرب از ملت های قیام کرده

ب- محورهای آسیب ها و خطرات درونی فراروی بیداری

اسلامی

  • آسیب ها و خطرات درونی
  • آسیب ها و خطرات بیرونی ناشی از برنامه ریزی دشمنان

                 ششم: نقش نخبگان در بيداري اسلامی

  • خداگرایی، اسلام گرایی، اصول گرایی
  • نظام سازی
  • جامعه سازی
  • تمدن سازی اسلامی
  • حل مشکلات، مقابله با دشمنان و محافظت از انقلاب

هفتم: نقش محوری جمهوری اسلامی ایران در بیداری اسلامی

  • انقلاب اسلامی: الگوی بیداری اسلامی
  • پیشگامی ملت ایران در بیداری اسلامی
  • نقش تاسیس جمهوری اسلامی در بیداری اسلامی

هشتم: پيامدها و نتایج محلی، منطقه ای و بين المللی بيداری اسلامی

  • جهانی شدن اسلام
  • تاثیر بیداری اسلامی بر جهان غرب
  • تشکیل حکومت های اسلامی در جهان اسلام

                 تحلیل سطح عمیقتر

                 جمع بندی محورهای عمیقتر بیداری اسلامی در کلام رهبری

اول: عوامل موثر در ایجاد، تهدید و آسیب پذیری بیداری

اسلامی

  • تبیین عوامل مؤثر در ايجاد بيداری اسلامی
  • تشریح تهديدهاي موثر فراروي بيداري اسلامي
  • تفکیک آسیب ها و خطرات موثر فراروی بیداری اسلامی

الف-  آسیب ها و خطرات درونی

ب- آسیب ها و خطرات بیرونی

دوم- ترسیم نقشه راه بیداری اسلامی 

  • شاخص سازی
  • مصداق سازی (مصر به عنوان نمونه)
  • اسلام خواهی
  • مفهوم سازی
  • نهادسازی
  • هدف سازی
  • اخلاق محوری
  • جهانی سازی

سوم: هدف گذاری برای بيداري اسلامي

چهارم: تبیین نقش نخبگان در بيداري اسلامی

پنجم: تبیین اهمیت و نقش محوری جمهوری اسلامی ایران در

بیداری اسلامی

ششم: آینده سازی بیداری اسلامی

جمع بندی و نتیجه گیری

فصل سوم: تحلیل تطبیقی دیدگاههای امام و رهبری در حوز­ة بیداری اسلامی

     مقدمه

        اول: تعريف بيداري اسلامي و شاخص‌هاي آن

        جدول مقایسه ای دیدگاههای امام و رهبری

         تحلیل مقایسه ای

الف- شاخص سازی بیداری اسلامی از دیدگاه امام (ره)

  • هویت سازی
  • الگو سازی
  • مقاومت سازی
  • قدرت سازی

ب- شاخص سازی بیداری اسلامی از دیدگاه رهبری

  1. اسلام گرایی
  2. شاخص سازی کلان
  3. مصداق سازی
    • نمونه سازی عینی- موردی
    • بازنمایی جنبش اسلامی معاصر

الف- بازنمایی شاخص های اسلام خواهی در راستای بیداری اسلامی

ب- بازنمایی اصول و شاخص های انقلاب های منطقه (جهان اسلام)

  • برجسته سازی اخلاق عملی انقلابیون
  • جهانی سازی مقاومت و مبارزه

    دوم: ضرورت و اهداف بيداري اسلامي

         جدول مقایسه ای دیدگاههای امام و رهبری

         تحلیل مقایسه ای

الف- اهداف بیداری اسلامی از دیدگاه امام (ره)

 

  1. اسلام گرایی، استقلال گرایی، اتحادگرایی
  2. فسلطین محوری و اسرائیل ستیزی
  3. نفی شرق و غرب و تغییر موازنه قدرت
  4. فقرزدایی و توسعه اسلامی

ب- اهداف بیداری اسلامی از دیدگاه رهبری

  1. اسلام خواهی
  2. برقراری حکومت اسلامی و احیای تمدن اسلامی
  3. قطب سازی اسلامی
  4. فلسطین محوری و اسرائیل ستیزی

    سوم: علل و عوامل ايجاد کننده بيداری اسلامی

         جدول مقایسه ای دیدگاههای امام و رهبری

         تحلیل مقایسه ای

اول- دیدگاه امام خمینی (ره)

الف- عوامل ایجابی ایجاد بیداری اسلامی از دیدگاه امام (ره)

  • خدامحوری، وحدت اسلامی، اعتماد به نفس
  • الگو بودن انقلاب و جمهوری اسلامی
  • مخالفت با ملت مسلمان و انقلابی ایران
  • مبارزه با دشمنان و شهادت طلبی
  • مخالفت با قدرت آمریکا و برائت از مشرکان

ب- عوامل سلبی ایجاد بیداری اسلامی از دیدگاه امام (ره)

  1. سستی های نفسانی
  2. سستی های اجتماعی- سیاسی

دوم- دیدگاه رهبری

الف- عوامل ایجابی ایجاد بیداری اسلامی از دیدگاه رهبری

  1. خداباوری، اسلام خواهی، اصول گرایی
  2. استکبار ستیزی
  3. اسرائیل ستیزی
  4. فلسطین محوری
  5. «جهاد»، «عزت طلبی» و «ایستادگی»

ب- عوامل سلبي ایجاد بیداری اسلامی از دیدگاه رهبری

  1. دين ستيزي
  2. تحقير شدگي
  3. سرسپردگی و وابستگی به غرب
  4. همکاری با اسرائیل و خیانت به فلسطین
  5. فقر، عقب ماندگی، به ستوه آمدگی
  6. تبعیض، بی عدالتی و دیکتاتوری خانوادگی

             چهارم: عوامل مؤثر در ضعف يا شدت بيداري اسلامي

                 جدول مقایسه ای دیدگاههای امام و رهبری

                 تحلیل مقایسه ای

اول- دیدگاه امام

  1. عوامل مؤثر در ضعف بیداری اسلامی
  2. عوامل مؤثر در شدت بیداری اسلامی

دوم- دیدگاه رهبری

عوامل مؤثر در شدت بیداری اسلامی

  1. قدرتمندسازی فردی و اجتماعی
  2. همت افزایی و فداکاری
  3. مفهوم سازی و نهادسازی

             پنجم: موانع و تهديدهاي فراروي بيداري اسلامي

                 اول- دیدگاه امام (ره)

موانع و تهدیدهای فراروی بیداری اسلامی از دیدگاه امام (ره)

  1. موانع و تهدیدهای درونی فراروی بیداری اسلامی
  2. موانع و تهدیدهای بیرونی فراروی بیداری اسلامی

دوم- از دیدگاه رهبری

                 الف- موانع و تهدیدهای فراروی بیداری اسلامی از دیدگاه رهبری

  1. عدول از مبارزه با اسرائیل
  2. تغییر شعارها و مصادره بیداری اسلامی
  3. ایجاد اختلاف، فتنه انگیزی، ترور
  4. بدل سازی در اصول اسلام انقلابی
  5. مقابله مستقیم و غیرمستقم غرب با بیداری اسلامی
  6. انتقام گیری غرب از ملت های قیام کرده

ب- آسیب ها و خطرات فراروی بیداری اسلامی

  1. آسیب ها و خطرات درونی فراروی بیداری اسلامی
  2. آسیب ها و خطرات بیرونی ناشی از برنامه ریزی دشمنان

             ششم: نقش نخبگان در بيداري اسلامی

                 جدول مقایسه ای دیدگاههای امام و رهبری

                 تحلیل مقایسه ای

اول- دیدگاه امام (ره)

  1. تقویت مطالب مردم از حاکمان
  2. دفاع از امت اسلامی
  3. دعوت به قیام
  4. مقابله با فساد و استثمار
  5. اصلاح بشریت

دوم: دیدگاه رهبری

  1. خداگرایی، اسلام گرایی، اصول گرایی
  2. نظام سازی
  3. جامعه سازی
  4. تمدن سازی اسلامی
  5. حل مشکلات، مقابله با دشمنان و محافظت از انقلاب

هفتم: نقش محوری جمهوری اسلامی ایران در بیداری اسلامی

جدول مقایسه ای دیدگاه امام و رهبری

اول- دیدگاه امام (ره)

  1. جمهوری اسلامی ایران: الگوی بیداری اسلامی
  2. نقش حمایتی جمهوری اسلامی در بیداری اسلامی

دوم- دیدگاه رهبری

  1. انقلاب اسلامی: الگوی بیداری اسلامی
  2. پیشگامی ملت ایران در بیداری اسلامی
  3. نقش تاسیس جمهوری اسلامی در بیداری اسلامی

هشتم: پيامدها و نتایج محلی، منطقه ای و بين المللی بيداری اسلامی

جدول مقایسه ای دیدگاه امام و رهبری

اول- دیدگاه امام (ره)

  1. شکست استکبار جهانی
  2. بیداری جهانی
  3. آزادی انسان
  4. بیداری غرب

دوم- دیدگاه رهبری

  1. جهانی شدن اسلام
  2. تاثیر بیداری اسلامی بر جهان غرب
  3. تشکیل حکومت های اسلامی در جهان اسلام

فصل چهارم: نتیجه گیری: الگوی بیداری اسلامی از دیدگاه امام (ره) و رهبری

    مقدمه

جهان بینی فرانظری «بیدارسازی» امام (ره)

جمع بندی محورهای کلان گفتمانی امام (ره) و رهبری در حوزه «بیداری اسلامی»

  1. علت ایجادی (فهم فلسفی و معنایی، هدف شناسی، چگونگی ایجادسازی)
  2. علت استمراری (تبیین نقاط قوت و نقاط تضعیف، کشف موانع و تهدیدها، نقش نخبگان)
  3. علت غایی (الگو سازی، پیامدها و نتایج)

بیدارسازی اسلامی: جهان بینی فرانظری امام (ره)

اول: جهان بینی اعتقادی (هویت سازی امت اسلامی)

دوم: جهان بینی اجتماعی (ساخت امت اسلامی)

سوم: جهان بینی سیاسی (نظام سازی سیاسی اسلامی)

چهارم: جهان بینی جهادی (مقاومت سازی امت اسلامی)

پنجم: جهان بینی تربیتی (قدرتمندسازی فردی و اجتماعی جامعه اسلامی)

ششم: جهان بینی جهانی (بیداری جهانی در راستای اصول اسلامی)

نظریه گفتمان «بیداری اسلامی» رهبری

منظومه معنایی نظریه «بیداری اسلامی» در گفتمان رهبری

جمع بندی محورهای کلان گفتمانی رهبری

         اول: گفتمان ساخت نظریه «بیداری اسلامی»

             الف: گفتمان هدایت سازی

  1. گفتمان «اسلام گرایی»
    • بازنمایی شاخص های اسلام خواهی در راستای بیداری اسلامی
    • برجسته سازی اصول و شاخص های انقلاب های منطقه (جهان اسلام)
  2. گفتمان «تبیین مؤلفه های بیداری اسلامی»

ب: گفتمان هویت سازی

  1. گفتمان «هویت سازی مبارزاتی»
  2. گفتمان «مصداق سازی هویتی»
  3. گفتمان «عینیت سازی هویتی»

دوم: گفتمان الگوسازی برای «بیداری اسلامی»

  1. انقلاب اسلامی: الگوی بیداری اسلامی
  2. پیشگامی ملت ایران در بیداری اسلامی
  3. نقش تاسیس جمهوری اسلامی در بیداری اسلامی

سوم: گفتمان توانمندسازی «بیداری اسلامی»

             الف-گفتمان توانمندسازی فردی و اجتماعی

  1. توانمندسازی اخلاق عملی بیدارگران مسلمان
  2. گفتمان قدرتمندسازی اعتقادی فردی و گروهی
  3. گفتمان همت افزایی و فداکاری
  4. گفتمان مفهوم سازی و نهادسازی

ب- توانمندسازی سیاسی و بین المللی

  1. موانع و تهدیدهای فراروی بیداری اسلامی
    • عدول از مبارزه با اسرائیل
    • تغییر شعارها و مصادره بیداری اسلامی
    • ایجاد اختلاف، فتنه انگیزی، ترور
    • بدل سازی در اصول اسلام انقلابی
    • مقابله مستقیم و غیرمستقم غرب با بیداری اسلامی
    • انتقام گیری غرب از ملت های قیام کرده
  2. آسیب ها و خطرات درونی فراروی بیداری اسلامی
  3. آسیب ها و خطرات بیرونی ناشی از برنامه ریزی دشمنان
  • توانمندسازی تمدن اسلامی
  1. رویکرد خداگرایی، اسلام گرایی، اصول گرایی
  2. رویکرد نظام سازی
  3. رویکرد جامعه سازی
  4. رویکرد تمدن سازی
  5. رویکرد حل مشکلات، مقابله با دشمنان و محافظت از انقلاب

چهارم: گفتمان جهانی سازی بیداری اسلامی

پنجم: گفتمان آینده نگری «بیداری اسلامی»

  1. جهانی شدن اسلام
  2. تاثیر بیداری اسلامی بر جهان غرب
  3. تشکیل حکومت های اسلامی در جهان اسلام

منابع

نمایه

 

 

 

 

مقدمه مؤلف

بيان مسأله

انقلاب اسلامی، مقوله ی بیداری اسلامی را در جهان اسلام و در کل عالم، همواره یکی از مهمترین اهداف تعریف شده برای خود   می داند؛ چرا که از یک طرف، این انقلاب، خود از جنس بیداری اسلامی بوده و از طرف دیگر، صدور این پیام احیاگر را از اصلی ترین وظایف و رسالت های خود می داند، به طوری که در قانون اساسی جمهوری اسلامی، به صراحت حمایت مادی و معنوی از حرکت های آزادی خواهانه ی مستقل از وظایف این نظام بر شمرده شده است. در بند ۱۶ اصل ۳ قانون اساسی چنین آمده است: «تنظیم سیاست خارجی کشور بر اساس معیارهای اسلام، تعهد برادرانه نسبت به همه مسلمان و حمایت بی‏دریغ از مستضعفان جهان» (قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران).  همچنین در اصل ۱۵۴ مطرح شده است که: «جمهوری اسلامی ایران سعادت انسان در کل جامعه بشری را آرمان خود می‌داند و استقلال و آزادی و حکومت حق و عدل را حق همه مردم جهان می‌شناسد. بنابراین در عین خودداری کامل از هر گونه دخالت در امور داخلی ملتهای دیگر، از مبارزه حق‏طلبانه مستضعفین در برابر مستکبرین در هر نقطه از جهان حمایت می‌کند» (قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران). بنابراین انقلاب اسلامی، در راستای صدور   پیام های اسلام ناب محمدی (ص) از جمله  ظلم ستیزی و استکبار ستیزی، مبارزه با جریان های دین ستیزانه، مقابله با نظام سلطه، راهبرد های گسترده ای را تعریف نموده است که یکی از مهمترین آنها، حمایت از جنبش های مردم نهاد در این راستا است.

به نظر می رسد زمان حاضر، عصر شکوفایی و ثمربخشی این سیاستگذاری کلان و دراز مدت می باشد، به طوری که در یک سال اخیر شاهد آن هستیم که خیزش عمیق و گسترده ی مردمی- اسلامی که مصداق اتم بیداری اسلامی است، در منطقه رخ داده و امید آن می رود که به جهان غرب نیز کشیده شود. آنچه اهمیت دارد، مغتنم شمردن فرصت تاریخی بدست آمده است بدین معنا که این بیداری اسلامی در سرتاسر جهان اسلام به سرمنزل مقصود که همانا شکل گیری حاکمیت های اسلامی حقیقی است، برسد.

تجربه ی انقلاب اسلامی، ثابت کرده است که رکن رکین یک جریان اسلامی، رهبری آن جریان است. ما چه در شکل  گیری انقلاب اسلامی و چه در دوام و بقاء آن، نقش رهبری و حاکمیت مدبرانه و شجاعانه را به خوبی مشاهده می کنیم. بر همین اساس جهت بهره گیری از فرصت بدست آمده ی فوق، بازخوانی نگاه رهبران انقلاب اسلامی یعنی حضرت امام خمینی (ره) و آیت الله خامنه ای و سیاست گذاری بر اساس چارچوب نظری به دست آمده، اهمیت ویژه ای می یابد. این پژوهش با هدف ترسیم چارچوب نظری به عنوان هدف اصلی و برخی از جنبه های عملی بیداری اسلامی بر اساس دیدگاه رهبران جمهوری اسلامی طراحی شده است. منظور از چارچوب نظری در اینجا، مجموعه ای از گزاره های توصیفی و تحلیلی نسبت به یک پدیده است که درک درست و واقع بینانه ای از روندها، متغیرها و روابط  آنها در آن پدیده به ما می دهد به طوری که امکان پیش بینی و تغییر در آن پدیده را به ما می دهد. طبیعی است که قدرت تبیینی چارچوب نظری، امری متغیر است و کاملاً بستگی به روش شناسی ما در درک پدیده ها دارد. این پژوهش اساساً به دنبال طراحی یک چارچوب نظری کلی نسبت به پدیده ی بیداری اسلامی نیست، گر چه آن نیز یک امر جدی و نیازمند طراحی است، بلکه به دنبال ترسیم چارچوب نظری امام و رهبری نسبت به این مقوله می باشد. یعنی در حقیقت در صدد است نوع نگاه رهبران جمهوری اسلامی و چارچوب تحلیلی آنها نسبت به بیداری اسلامی را کشف و توصیف کند.

برای تحقق هدف فوق، استفاده از یک روش نظامند جهت جمع آوری و تحلیل سخنرانی های امام و رهبری اهمیت فراوانی دارد. در قسمت روش به طور مبسوط به این موضوع پرداخته خواهد شد.

محورهای اساسی بحث در این پژوهش که در صدد کشف دیدگاههای حضرت امام (ره) و مقام معظم رهبری در رابطه با بیداری اسلامی کنونی در جهان اسلام می باشد، به شرح ذیل است:

  • تعریف بیداری اسلامی و شاخص های آن
  • ضرورت و اهداف بيداري اسلامي
  • علل و عوامل ايجاد کننده بيداری اسلامی
  • عوامل مؤثر در ضعف يا شدت بيداري اسلامي
  • موانع و تهديدهاي فراروي بيداري اسلامي(استبداد، استکبار جهاني، صهيونيسم، وهابيت، سکولاريسم، ملي‌گرايي و قوم‌گرايي افراطي)
  • نقش رهبري، نخبگان و مردم در بيداري اسلامی
  • پيامدهای محلی، منطقه ای و بين المللی بيداری اسلامی

در اینجا ضمن بازخوانی دیدگاه های حضرت امام و مقام معظم رهبری، سعی شده است که موارد فوق از دیدگاه های آنان مورد استنتاج قرار گیرد. در همین راستا، نگاه ویژه ای به نقش  رهبری، نخبگان و مردم در بیداری اسلامی به دلیل اهمیت آن خواهیم داشت. آنچه در این پژوهش اهمیت دارد، ایجاد پیوند میان مقوله های فوق برای دستیابی به یک الگوی منسجم و گویا در سطح نظری نسبت به پدیده ی بیداری اسلامی است. لذا علاوه بر این که در هر مقوله ی فوق، شاخص ها و زیر مقوله های مرتبط را در نگاه امام و رهبری کشف و بررسی شده اند، در سطحی کلان تر، تلاش شده است نظام پیوندی خود مقوله ها در الگوی نظری بیداری اسلامی که برآمده از نظر امام و رهبری است، ترسیم شوند. اینکه چگونه الگو شکل خواهد گرفت به روش ما در این تحقیق بر می گردد که در بخش روش به طور مبسوط بررسی می شود.

بنابراین سؤال اصلی در این پژوهش عبارت است از:

مبانی نظری یا چارچوب نظری بیداری اسلامی بر اساس دیدگاه های امام خمینی (ره) و آیت الله خامنه ای چیست  و به طور مشخص الگوی برآمده از آن چگونه است؟

اهميت ، ضرورت و اهداف تحقيق:

  • جهت دهی و حمایت از جریان های بیداری اسلامی، یکی از راهبردهای اصلی جمهوری اسلامی ایران در جهت صدور پیام های ایدئولوژیک آن است. بر همین اساس طراحی الگوی بیداری اسلامی که مبتنی بر دیدگاه رهبری دینی به عنوان ولایت فقیه باشد، اهمیتی ویژه می یابد. این پژوهش به دنبال تحقق این هدف است.
  • ماه های اخیر نشان می دهد که جریان بیداری اسلامی در منطقه در حال رسیدن به نقطه ی اوج خود و به بیان دیگر به نقطه ی ثمربخشی خود است. امروزه شاهدیم که این پدیده، به یکی از اصلی ترین رویداد های عصر حاضر مبدل شده است و به همین میزان اهمیت، ابعاد پیچیده ای یافته است به طوری که جریان های فکری فراوانی در صدد استفاده یا سوء استفاده از آن هستند. داشتن یک چارچوب نظری تبیین گر و جهت ده، نقشی اساسی در اتخاذ مواضع منطقی و درست را نسبت به این جریان ها ایفا می کند.
  • نوع واکنش نظام جمهوری اسلامی نسبت به بیداری اسلامی به خصوص در ماه های اخیر، بر اساس نگاه رهبری نظام، قابل تحلیل و درک است. کشف چارچوب نظری امام و رهبری دو فایده ی مهم دارد: اولاً به ما قدرت تحلیل و درک نسبت به موضع گیری های نظام می دهد و ثانیاً ضعف ها و خلأها را عیان می کند یعنی نشان می دهد که دستگاه های سیاست گذاری و اجرایی در چه زمینه هایی نسبت به آرمان های ترسیم شده ی رهبری کوتاهی نموده اند.

چهارچوب نظري، فرضيه‌ها يا ابعاد پژوهش:

در مقام درک هر چه بیشتر مبانی نظری بیداری اسلامی از منظر امام و رهبری، استفاده از چارچوب نظری جنگ نرم بسیار مفید است.

در توضیح این نظریه باید گفت که : تا سال ۱۹۴۵ میلادی غالب جنگ‏ها “جنگ سخت”[۱] بود. پس از آن، با توجه به دو قطبی شدن جهان به بلوک شرق و بلوک غرب، دور جدیدی از رقابت ها میان آمریکا و شوروی سابق آغاز شد که به “جنگ سرد”[۲] مشهور شد. جنگ سرد ترکیبی از جنگ سخت و جنگ نرم[۳] بود که طی آن دو ابر قدرت در عین تهدیدهای سخت از رویارویی مستقیم با یکدیگر پرهیز می‏کردند. جنگ سرد اصطلاحی است وضع شده توسط برنارد باروک، سیاستمدار آمریکایی که به دوره‌ای از تنش‌ها، کشمکش‌ها و رقابت‌ها در روابط ایالات متحده، شوروی و هم‌پیمانان آنها در طول دهه‌های ۱۹۴۰ تا ۱۹۹۰ اطلاق می‌شود. در طول این دوره رقابت میان این دو ابرقدرت در عرصه‌های گوناگون مانند اتحاد نظامی، ایدئولوژی، روانشناسی، جاسوسی، ورزش، تجهیزات نظامی، صنعت و توسعه فناوری ادامه داشت. این رقابت‌ها پیامدهایی مانند مسابقات فضایی، پرداخت هزینه‌های گزاف دفاعی، مسابقات جنگ‌افزار هسته‌ای و تعدادی جنگ‌های غیرمستقیم به دنبال داشت. اما با فروپاشی شوروی سابق، پدیده‌ی جنگ سرد نیز دیگر محلی از اعراب نداشت و جای خود به پدیده‌ها و ادبیات‌های جدید توجیه کننده‌ی آنها داد. ادبیاتی که می‌توانست روابط تقابلی قدرت‌های سابق و قدرت‌های نوظهور را تحلیل و توجیه کند.

کارشناسان بخش جنگ در ایالات متحده با استفاده از تجارب دو جنگ جهانی و دوران جنگ سرد دریافتند که می شود با هزینه کمتر و بدون دخالت مستقیم در سایر کشورها به اهداف سیاسی، اقتصادی و… دست یافت که در ادبیات سیاسی جهان به «جنگ نرم» شهرت یافت.

«جان كالينز» تئوريسين دانشگاه ملي جنگ آمريكا، جنگ نرم را عبارت از «استفاده طراحي شده از تبليغات و ابزارهاي مربوط به آن، براي نفوذ در مختصات فكري دشمن با توسل به شيوه هايي كه موجب پيشرفت مقاصد امنيت ملي مجري مي شود» (کالینز، ۱۳۷۳)، مي داند. معروفترين تعريف را به جوزف ناي، پژوهشگر برجسته آمريكايي در حوزه “قدرت نرم” نسبت مي دهند. وي در سال۱۹۹۰ ميلادي در مجله “سياست خارجي” شماره ۸۰ ، قدرت نرم را «توانايي شكل دهي ترجيحات ديگران» (نای، ۱۳۸۷) تعريف كرد. بنابراين جنگ نرم را مي توان هرگونه اقدام نرم، رواني و تبليغات رسانه اي كه جامعه هدف را نشانه گرفته و بدون درگيري و استفاده از زور و اجبار به انفعال و شكست وا مي دارد. جنگ رواني، جنگ سفيد، جنگ رسانه اي، عمليات رواني، براندازي نرم، انقلاب نرم، انقلاب مخملي، انقلاب رنگي و… از اشكال جنگ نرم است. روح حاکم بر چارچوب نظری مد نظر ما، انطباق قابل توجهی با ادبیات جنگ نرم دارد. اگرچه تفاوت‌های ماهوی با برخی اشکال جنگ نرم غربی از جمله استفاده از شگردهای انقلاب مخملی –که در آن از هر وسیله‌ای برای رسیدن به هدف استفاده می‌شود.- دارد. جمهوری اسلامی در پیگیری اهداف کلان خود نسبت به تحقق بیداری اسلامی، در فضای یک جنگ تمام عیار فرهنگی- ارتباطی با نظام سلطه قرار دارد. از یک سو، مستکبران به حمایت و دفاع تمام عیار از حکومت های سرسپرده ی منطقه مشغولند و از طرف دیگر نظام جمهوری اسلامی به دنبال بیداری اسلامی و تحقق خواست ملت ها در استقرار تعالیم ناب اسلامی و اضمحلال حکومت های فاسد است. به نظر می رسد جنس سیاست-ها و نگاه ها در تحقق این بیداری اسلامی بر ادبیات و قواعد جنگ نرم منطبق باشد. اگر چه در این تحقیق بر مدل بومی جنگ نرم ایران اسلامی تأکید می شود. به نظر می رسد که قدرت نرم جمهوری اسلامی که ملاک تفوق آن در جنگ نرم است، بر دو رکن اساسی استوار است:

  • نظام معنایی محکم، منطقی، عمیق و منسجم با درون مایه ی اسلامی
  • ابزار بسط و گسترش و درونی سازی این نظام معنایی.

بر اساس همین دو رکن است که دو حوزه ی فرهنگ و ارتباطات در قدرت و جنگ نرم اهمیت می یابد. بر همین اساس می توان گفت که سخنان امام و رهبری در حوزه ی بیداری اسلامی تا حد زیادی دارای ابعاد فرهنگی و ارتباطاتی است.

۶٫متغيرها يا مفاهيم اساسي تحقيق و تعريف عملياتي آنها:

در بادی نظر، با سه مفهوم اساسی مواجه هستیم که هر سه ی آنها در عنوان پژوهش انعکاس دارد:

  • مبانی نظری: به مجموعه گزاره های تبیینی گویند که امکان تحلیل یک پدیده و کنکاش پیرامون آن را درسطح نظر، ‌انتزاع و کلان فراهم می کند. در واقع هنگامی که ما به یک مبانی نظری پیرامون یک پدیده می رسیم، اولاً شناخت آن پدیده برای ما ممکن می شود، ثانیاً موضع ما نسبت به آن مشخص می شود. ثالثاً ماهیت و ابعاد وجودی آن بر ما عیان می گردد و رابعاً آینده ی پدیده برای ما قابل پیش بینی خواهد بود. به بیان دیگر، مبانی نظری، روابط علی اصلی در پدیده را مشخص می کند و امکان ترسیم الگوی مفهومی پدیده را فراهم می کند.
  • بیداری اسلامی: بیداری اسلامی، به مجموعه‌ تحرکات فکری- اجتماعی در جهان اسلام گویند که دارای ماهیتی اسلامی در حوزه‌ی اهداف، دغدغه‌ها، مسائل، شعارها و بازیگران است.
  • دیدگاههای امام خمینی (ره) و آیت الله خامنه ای: منظور کلیه ی آثار دیداری و شنیداری این دو بزرگوار در زمینه بیداری اسلامی است که تا آنجا که ممکن است مورد تحلیل قرار می گیرد. به طور کلی دیدگاه های رهبران دینی در دو قالب قابل انقسام است: ۱- مکتوب ۲- غیر مکتوب (صوتی-تصویری). مکتوب مانند نامه ها و پیام ها و غیرمکتوب: مانند سخنرانی های صوتی. در این تحقیق آنچه از سخنرانی های رهبران به شکل غیر مکتوب است، به صورت مکتوب در می آید و مورد تحلیل قرار می-گیرد.

۷٫نقاط تمرکز تحقيق (موضوعي، مکاني، زماني):

موضوعی: هر آنچه از آثار دیداری و شنیداری که حول موضوع بیداری اسلامی است.

مکانی: اولویت بیداری اسلامی، جغرافیای جهان اسلام است. اگرچه معنای موسع آن کل جهان را در بر می گیرد.

زمانی: اولین اثر مکتوب و غیر مکتوب حضرت امام در موضوع بیداری اسلامی و آخرین موضع گیری آیت الله خامنه ای در این موضوع تا زمان انجام پژوهش.

۸٫روش تحقيق و شيوه گردآوری اطلاعات:

روش تحقيق در مرحله ی جمع آوری اطلاعات، روش اسنادی و در مرحله ی تحلیل اطلاعات، روش مقایسه ی دائمی و تحلیل گفتمان است.

۱- روش اسنادي (كتابخانه اي)

اين روش از روش‌هاي غير مزاحم و غير واکنشي است. (ساروخاني، ۱۳۷۳: ۲۵۷) غير مزاحمي است بدان معني که مزاحمتي براي آزمودني‌ها ندارد و غير واکنشي است از اين جهت که سوءگيري آزمودني منتفي است. استفاده از اسناد و مدارک زماني صورت مي‌‌گيرد که يا تحقيقي تاريخي در دست انجام است و يا آن‌که تحقيق، مرتبط با پديده‌هاي موجود بوده ولي محقق درصدد شناسائي تحقيقات قبلي در مورد آن موضوع برآمده باشد. (ساروخاني، ۱۳۷۳: ۲۵۹) استفاده از روش اسنادی، در این پژوهش در دو مقام می باشد: اولاً جمع آوری سخنان امام و رهبری در قالب مکتوب آن به عنوان اسناد اطلاعاتی و داده ای ما بر اساس روش اسنادی صورت می گیرد. ثانیاً از منابع موجود در حوزه ی بیداری اسلامی برای تبیین هر چه بیشتر دیدگاه امام و رهبری و به عنوان یک تکمله استفاده خواهد شد.

۲- روش مقايسه ي دائمي

این روش یک روش تحلیل کیفی است. در این پژوهش برای رسیدن به یک نظام مقوله بندی از مبانی نظری بیداری اسلامی –برگرفته از کلام امام و رهبری- از فن مقایسه ی دائمی استفاده خواهد شد.

در يک سطح کلي، فن مذکور شامل چهار مرحله يا گام است:

۱- مقايسه و قرار دادن وقايع در دسته‌هاي معين

۲- تدقيق و پالايش دسته‌ها

۳- جست و جو براي يافتن انواع روابط و مضمون‌هاي مشترک در ميان دسته‌ها

۴- ساده کردن و ترکيب داده‌ها در يک ساختار نظري منسجم

پس از آنکه داده‌ها براي تحليل آماده شد، پژوهشگر، هر واحد تحليل را در دسته‌هاي موقتي که در نظر دارد، قرار مي‌دهد. هر بار که يک واحد جديد مد نظر قرار گرفت با ساير واحد‌هايي که قبلاً در دسته گذاشته شده، مقايسه مي‌شود تا درستي گنجاندن آن در دسته‌ي مذکور معلوم شود. در صورتي که برخي از واحد‌هاي تحليل در هيچ دسته‌ي از پيش موجود نگنجند، ممکن است ناچار به ایجاد طبقه‌بندي‌هاي جديد باشيم. برخي واحد‌ها، به دلیل همپوشانی معنایی و مفهومی، ممکن است در بيش از يک دسته قرار گيرد. در طول فرايند مذکور بر مقايسه‌ي واحدها جهت يافتن شباهت‌هاي ميان واحدهايي که در هر دسته قرار مي‌گيرند، تأکيد خواهد شد.  در طول مرحله‌ي پالايش دسته‌ها، پژوهشگر قواعد يا گزاره‌هايي را که تلاشي براي توصيف معناي ضمني تعريف‌کننده‌ي هر مقوله محسوب مي‌شود، روي کاغذ مي‌آورد. اين قواعد نه تنها به متمرکز کردن مطالعه کمک مي‌کند بلکه همچنين به پژوهشگر امکان مي‌دهد تا ابعاد نظري نظام دسته‌بندي رو به ظهور را نيز کاوش کند. با اين همه، ارزش نهايي اين قواعد، آن است که نتايج پژوهشي را تعيين مي‌کند. مرحله‌‌ي سوم در روش مذکور مستلزم جست و جو براي يافتن روابط و الگوهاي مشترک در بين دسته‌هاست. پژوهشگر گزاره‌ها را امتحان مي‌کند و در پي حلقه‌هاي ارتباطي معنادار مي‌گردد. هدف از اين مرحله تدوين عبارت‌هايي است که مي‌تواند پديده‌ي مورد بررسي را تبيين کند. در مرحله‌ي پاياني فرايند مذکور نيز، گزارشي که پژوهش را خلاصه و جمع‌بندي مي‌کند، نوشته مي‌شود. همه‌ي نتايج تحليل‌هاي پيش‌گفته در يک تبيين منسجم درباره‌ي پديده‌ي مورد نظر ادغام مي‌شود. پژوهشگر مي‌کوشد تبيين کوتاهي ارائه دهد، اما تبييني که به اندازه‌ي کافي جان کلام طرح تحقيقاتي را برساند. (ويمر و دومينيک، ۱۳۸۴: ۱۶۶-۱۶۸)

 

۳- تحلیل‌گفتمان[۴]

بکارگیری روش تحلیل گفتمان در تکمیل روش مقایسه دائمی خواهد بود. تحلیل گفتمان یکی از روش های مناسب کیفی برای تحلیل معانی ضمنی و نهفته و پیام های مختلف آشکار و پنهان در گفتارهاست. شیفرین[۵] و استابز[۶]، روش تحلیل گفتمان را چنین تعریف کرده‌اند:

به طوراختصار، روش‌ تحلیل‌ گفتمان، همان‌گونه که یکی از برجسته‌ترین اساتید آن به نام تیون.ای.ون.دایک مطرح می‌کند، “تحقیق در زبان شناسی، واژه‌شناسی و نشانه‌شناسی متن نوشته‌ها و گفته‌هاست”. به عبارت دیگر معنا و مفهوم به دست آمده از مطالعه و تحقیق در یک متن نوشته‌شده، تنها در چهارچوب همان متن محصور نمی‌شود، بلکه عوامل و شرایط مختلف زمانی، مکانی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، و حتی اخلاق و رفتار فردی، در ایجاد معنای کامل[۷] يك متن، دخالت داشته و تصویر کامل از معنای یک متن را به دست می‌دهند. (بشیر، ۱۳۸۵: ۱۷-۱۶؛ ۱۳۸۸، ۱۳۸۹)

تحليل گفتمان به اين ترتيب، تحليل اجتماعي مقوله‌هاي زباني است يا به عبارتي، استفاده از پس‌زمينه‌ها و یا رفتارهاي اجتماعي براي بررسي و ارزيابي مقوله‌هاي كلامي ‌و زباني در يك متن می‌باشد. هدف اصلي مطالعة گفتمان، ايجاد توصيفي واحد، از سه بعد اساسي گفتمان است؛ اين ابعاد شامل كاربرد زبان، برقراري ارتباط ميان باورها و تعادل در موقعيت‌هاي اجتماعي است. در مطالعة مفهوم گفتمان، نحوة تقابل و تأثير اين ابعاد نسبت به هم مورد بررسي قرار مي‌گيرد. (ون‌دايك، ۱۳۸۲)

دلالت های ضمنی متن (تلقین و تداعی)

در مرحلة تحليل و تفسير متن، شناخت مفاهيم و دلالت‌هاي ضمني به محقق كمك مي‌كند تا در تحليل خود به اين مطلب برسد كه در فلان گزاره چه معاني غير صريح و غيرآشكاري وجود داشته است. اينكه كنشگر متن از به كار بردن چنين معاني ای چه نیتی داشته و کاربرد آنها چه معانی ‌ يا دلالتهايي را در پي دارد. محقق، معاني خاصي را به گزاره‌ها يا برخي جملات مهم متن نسبت مي‌دهد تا مشخص كند كه عبارات يا متن مذكور چه قواعدي را در بر مي‌گيرند. در اين حوزه، تلقين چيزهايي را شامل مي‌شود كه متن به وسيلة آنها در صدد ذهنيت‌سازي است. تداعي، يادآوري مفاهيم و تعابير ناگفته در يك متن است. در تلقين و تداعي، كنشگر به شكلي غير‌مستقيم، افكار و ايده‌هاي ذهني خاصي را در ذهن مخاطب ايجاد و با بيان ناگفته‌هاي مورد نظر خود، ذهنيت او را متأثر مي‌كند. (فرقاني، ۱۳۸۲)

مدل رمزگانی[۸] و مدل استنباطی[۹] ارتباطات

هدف اصلي نظريه کاربردشناسی[۱۰]  به مثابه ابزاري براي تسهيل در فهم متن ، تشريح عواملي به غير از دانش معناي جملات است كه تفسير جملات را متاثر مي‌كند. در واقع، فهم يك پاره‌گفتار، دربرگيرنده چيزي بيش از دانستن صرف معناي جمله بيان شده است ]اما[ تقریبا تا بیست سال پیش، تصور بر این بود که تنها یک راه برای پرداختن به کاربردشناسی وجود دارد. فرض عمومی بر این بود که ارتباطات به طورکلی، و ارتباط کلامی به صورت خاص، به وسیله رمزگذاری و رمزگشایی پیام‌ها حاصل می‌شود. … کسی که ارتباط برقرار می‌‌کند، هنگام تصمیم‌گیری برای ارسال یک پیام خاص، علامت مرتبط با پیام را به وسیله یک رمز منتقل می‌کند؛ شنونده هنگام دریافت علامت، پیام مرتبط با آن را به وسیله رمز بازیابی می‌کند (ویلسون و اسپرير، ۱۳۸۷: ۳۵۶-۳۵۵). کاربردشناسی، مطالعه معنی با توجه به گوینده و شنونده و به طور کلی ارتباط گر و مخاطب است و از این حیث، در مقابل “معنی شناسی” قرار دارد؛ که  مطالعه معنی، مستقل از گوینده و شنونده محسوب می شود. (صفوی، ۱۳۷۹، ص ۴۲)

برای تکمیل این مدل یا در واقع ارائه مدل کامل‌تر، باید به جنبه استنباطی ارتباط هم نگریسته شود:

از این جنبه- یک جنبه استنباطی-، ارتباط، نه به واسطه کدگذاری و کدگشایی پیام ها، بلکه به‌واسطه فراهم کردن شواهدی برای یک فرضیه مطلوب در مورد نیات فرد ارتباط گیرنده میسر شده است. ارتباط، زمانی موفق است که مخاطب، شواهد را در امتداد خطوط موردنظر تفسیر کند. براساس مدل استنباطی، تفسیر پاره‌گفتارها، مانند تفسیرشواهد به طور‌عام، همواره در معرض خطر ]تفسیرهای متفاوت[ است. … در مقابل، زمانی که روندهای رمزگشایی به درستی بر علامتی که مخدوش نشود اعمال می‌شوند، نه تنها بازیابی تفسیر، بلکه بازیابی درست؛ یعنی تفسیر مطلوب را نیز تضمین می‌کنند. (ویلسون و اسپرير، ۱۳۸۷: ۳۶۱-۳۶۰)

نظریه بازنمایی[۱۱]

اگر بازنمایی را آن گونه که استوارت هال می گوید، استفاده از “زبان” برای تولید نکته‌ای معنادار درباره‌ی جهان بدانیم و بر این باور باشیم که معنا در ذات وجود ندارد، بلکه ساخته می‌شود و نتیجه و محصول یک رویه‌ دلالتی است (مهدی‌زاده، ۱۳۸۷: ۲۲)، بنابراین ساخت معنا بر مبنای جهان بینی ها و فرهنگ های مختلف و زبان بکارگرفته شده انجام می گیرد.

از روش‌های بازنمایی متون مختلف از جمله متون رسانه ای، می‌توان به رویکردهای نشانه‌شناسی، تحلیل معنی، تحلیل‌گفتمان و در سطح نازل‌تری به تحلیل محتوا اشاره کرد. در واقع، بعد بازنمایی در رسانه‌ها، با روش‌های مختلف، قصد شناسایی و رمزگشایی از پیام‌های ارتباطی و نسبت آنها با “منابع قدرت” و “ایدئولوژی”ها را دارد. اما آنچه که شالوده بازنمایی این پژوهش را تشکیل می‌دهد، ارائه رویکردی “تحلیل گفتمانی” است.

در این پژوهش از روش تحلیل گفتمان «روش عملیاتی تحلیل گفتمان «پدام»[۱۲]  استفاده شده است. این روش که متاثر از رویکرد تحلیل گفتمانی نورمن فرکلاف است، دارای پنج سطح می باشد؛ یعنی دربردارنده سه اصل رهيافت نورمن فرکلاف، به علاوه دو سطح عميق و عميق تر است.

اين شيوه بر دو پايه تحليل لايه هاي “سطح” و “عمق” در چهار بعد “سطح- سطح”، “عمق- سطح” “سطح- عمق” و “عمق- عمق” استوار است.

در “سطح- سطح” يا فوقاني ترين لايه متن، ساختار بيروني و شکل بيان يا نمود گفتمان را مي‌توان جستجو کرد. “عمق- سطح” که عميق ترين لايه سطحي متن است، ساختار دروني يا “محتواي بيان” را در بردارد. در “سطح- عمق” يعني فوقاني‌ترين سطح از عمق متن، محتواي مشخص متن قرار دارد. انتخاب حوادث داستاني يا خبري يا موضوعات مطرح شده در متن و دليل اين انتخاب، در اين لايه از متن واقع شده است. در آخرين يا عميق‌ترين لايه يک متن، ساختارهاي کلان واقع شده اند. محتواي گفتمان، نقش و کارکرد اجتماعي متن و نقش آن در فرهنگ و دانش اجتماعي- فرهنگي مخاطب و بالاخره ساختارهاي فرهنگي، اجتماعي و حتي تاريخي در برگيرنده متن، از جمله ساختارهاي کلاني هستند که شکل دهنده اين عميق‌ترين لايه متن يعني “عمق عمق” محسوب مي‌شوند”. (ميرفخرائي، ۱۳۸۳: ۲۵)

سه مرحله “سطح- سطح” و “عمق- سطح”‌و “سطح- عمق” به شکل سه محور اساسي ذيل مطرح شده اند: ۱- برداشت از اصل متن، ۲- جهت‌گيري و گرايش متن، و ۳- تحليل توجيهي با توجه به ساير گرايش هاي متن (بشير، ۱۳۸۵؛ ۱۳۸۹؛ ۱۳۹۰). به عبارت ديگر، متن به عنوان يکي از بخش‌هاي اصلي تحليل بايد مورد توجه و مطالعه جدي قرار گيرد. در مرحله بعدي جهت‌گيري ها و گرايش‌هاي متن، به شکل جزئي و کلي و با توجه به لايه‌هاي سطحي و عميق متن (ميرفخرائي، ۱۳۸۳: ۱۴) در سطوح مختلف متن، مورد توجه، مطالعه و ارزيابي قرار مي‌گيرند.

نکته قابل توجه آنکه مرحله “عمق- عمق”‌ در اين شيوه ‌تحليل ‌پيشنهادي شامل دو مرحله است:‌ ۱- مرحله عميق، ۲- مرحله عميق‌تر؛ که اولي براي مرحله نسبتا کلان «عمق- عمق» و دومي ‌براي مرحله کاملا کلان متکي بر ساختارها و اطلاعات مرتبط فرهنگي، سياسي، اجتماعي، ديني و تاريخي خواهد بود.

به منظور عملیاتی کردن این شیوه، در جداول سه ستوني كه شامل “برداشت از اصل متن”، “جهت‌گيري و گرايش متن” و “تحليل توجيهي با توجه به ساير گرايش‌هاي متن” هستند، ابتدا بخش‌هايي از متن پیام ها و فرمایشات امام (ره) و مقام معظم رهبری، که به شکل مشخص دارای بار معنایی در حوزه بیداری اسلامی است از سوي محقق انتخاب شد، سپس جهت گيري و به عبارت ديگر، مقصود اصلي از هر گزاره يا مجموعه گزاره‌ها استخراج شد و در ستون دوم (جهت گيري) قرار گرفت، آن گاه با ديدي كلان‌تر و با توجه به كليت متن (بافت)، معنای نهفته و ضمنی در  ستون سوم‌ (تحليل‌توجيهي) قرار گرفت و پس از انجام اين مرحله، نهايتا جداول بعدی رسم شدند؛ كه حاوي محورهای عميق و عميق‌تر گفتمانی آنهاست. مجموعه مواردي كه حول يك موضوع، قابل صورت‌بندي بود، در اين جداول قرار گرفت و مرحله تبيين؛ يعني سومين مرحله از تحليل گفتمان را تشكيل داد.

مجموع پنج مرحله مزبور که در نهايت با يک نگاه فرامتني و با استفاده از اطلاعات مرتبط سياسي، اجتماعي، فرهنگي و ديني صورت مي‌گيرد، تشکيل دهنده تحليل‌گفتماني مورد نظر خواهد بود. با چنين شيوه‌اي مي‌توان اطمينان يافت که با هر مرحله از شيوه پيشنهادي، بخشي از معنا در حلقه هاي مختلف، روشن شود و در نهايت، در مرحله پاياني تحليل‌گفتمان، حلقه‌هاي معنائي مزبور، معناي کامل را البته بر پايه برداشت‌ها و قرائت خواننده ارائه خواهد شد. (بشير و حاتمي، ۱۳۸۸: ۱۰۱-۱۰۰)

با دست یابی به دال های مرکزی و محورهای اساسی گفتمانی بیداری اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری می توان مقایسه معناداری میان این دو گفتمان برای کشف مراحل مختلف مربوط به بیداری اسلامی و چگونگی طرح و تکامل آن طی زمان را انجام داد.

سازماندهي پژوهش (فصل‌بندي):  

این کتاب (پژوهش) در یک مقدمه و چهار فصل تدوین شده است.

در مقدمه کتاب مروری بر اهمیت موضوع بیداری اسلامی و دیدگاههای حضرت امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری در این زمینه، چارچوب نظری و روشی پژوهش، شیوه جمع آوری مطالب، روش تحلیل گفتمان و بالاخره تقسیم بندی بحث مطرح شده است.

در فصل اول کتاب موضوع «بیداری اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره)» مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. با توجه به اینکه فرمایشات امام (ره) که کلیت بیداری اسلامی را در بعد بیدارسازی مطرح فرموده اند، این مرحله را می توان مرحله فرانظریه «بیداری سازی اسلامی» نامید. حضرت امام (ره) بیدارگر بزرگ اسلامی عصر کنونی است. وی زمینه ساز بیداری اسلامی معاصر است. این مساله را می توان از بیانات مختلف، از رهبری قدرتمند و بصیرت الهی ایشان به دست آورد. در این فصل محورها و دال های مرکزی بیانات امام (ره) با استفاده از روش تحلیل گفتمان مشخص و تبیین شده اند.

در فصل دوم کتاب، بیانات و سخنرانی های حضرت آیت الله خامنه ای در زمینه بیداری اسلامی مورد بحث و بررسی قرار گرفته اند. این مرحله را می توان «مرحله بیداری اسلامی» خواند و رویکرد مقام معظم رهبری در این زمینه را «گفتمان نظریه پردازی بیداری اسلامی» نامید که فراتر از یک نظریه موقعیتی، یا نظریه مقطعی و یا بالاخره نظریه موردی است. «گفتمان نظریه پردازی بیداری اسلامی» مقام معظم رهبری، یک نگاه نظریه پردازی کامل در حوزه بیداری اسلامی در جهان معاصر است که با توجه به اینکه بخشی از عناصر این بیداری ریشه در فطرت انسانی دارد، می تواند شامل کلیه جنبش های بشری معطوف به آزادی واقعی، عزت انسانی و بازگشت به فطرت الهی باشد.

در این فصل، همانند فصل قبل، فرمایشات معظم له در حوزه بیداری اسلامی، جمع آوری و با روش تحلیل گفتمان مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته شدند. با تحلیل بیانات و فرمایشات مزبور محورها و دال های مرکزی در حوزه بیداری اسلامی مشخص و طبقه بندی شدند.

در فصل سوم کتاب، تحلیل تطبیقی دیدگاه های امام (ره) و رهبری در حوزه بیداری اسلامی با استفاده از روش مقایسه دائمی مورد بحث و بررسی قرار گرفته شده اند. با چنین مقایسه ای می توان حوزه «بیدارسازی اسلامی» را از حوزه «بیداری اسلامی» به این معنا تفکیک کرد، که مرحله اول را مرحله بسترسازی و آماده سازی امت اسلامی برای قیام و مرحله دوم را مرحله تحقق قیام و نهضت بزرگ اسلامی در جهان اسلام نامید. شاخص ها و مؤلفه های هر مرحله برای آشنائی دقیقتر و عمیقتر از فرایند نهضت بزرگ امت اسلام برای دست یابی به حاکمیت الهی در زمین را می توان با چنین مقایسه ای به دست آورد. از طرف دیگر، کشف این شاخص ها و مولفه ها برای جوامع اسلامی، چه آنهائیکه در این مرحله به پیروزی رسیده و چه انهائیکه که در حال مبارزه برای دست یابی به پیروزی می باشند، می تواند راهگشای حرکت های بعدی آنان در راه قیام و مبارزه باشد.

در فصل چهارم، که فصل جمع بندی و نتیجه گیری است، الگوی بیدارسازی و بیداری اسلامی از منظر امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری با تکیه بر دست آوردهای مختلف تحقیق انجام گرفته، ارائه خواهد شد. این الگو، یک الگوی متحرک و دینامیکی خواهد بود که علاوه بر داشتن عناصر ثابت و مشخص، می تواند در طی زمان با نیازهای زمان و ضرورت های هر مرحله متکاملتر و پربارتر گردد.

نگارنده معتقد است که آنچه که در این تحقیق آمده است، تنها یک درآمد و آغازی بر مبحث مهم بیداری بزرگ اسلامی معاصر است که از زمان سیدجمال الدین اسدآبادی در دو قرن اخیر شروع و با پیروزی انقلاب اسلامی یکی از آرمانهای مهم آن تحقق و با آغاز بیداری اسلامی کنونی، مراحل دیگری از آن در حال شکل گیری است. این مراحل همگی باید به شکل یک فرایند طبیعی از بیدارگری، بیدارسازی و بیداری اسلامی مورد توجه اندیشمندان قرار گرفته و مورد بحث و بررسی علمی دقیق قرار گیرند.

از سوی دیگر، به اعتقاد نگارنده، بیداری اسلامی معاصر، تاثیرات فراوانی را بر جامعه جهانی داشته و خواهد داشت. آنچه که در جهان اسلام در شرایط کنونی می گذرد یک پیام بزرگ انسانی را در بر داشته که روح آن مبارزه با استبداد، فساد، بی دینی و انحراف از فطرت الهی است. این پیام قطعا مورد توجه انسان های دیگر نیز خواهد شد. گر چه در این زمینه نمی توان آنچه که هم اکنون در جهان غرب، به عنوان مثال، جریان دارد را به گونه ای با بیداری اسلامی به شکل مستقیم مرتبط دانست، اما باید اذعان کرد، که قیام وسیع انسانها در یک نقطه از جهان قطعا بر روی نقاط دیگر جهان تاثیرات خود را خواهد گذاشت و توجه انسانها را به خود جلب و در صورت داشتن وضعیت های مشابه، نتایج مشابهی را به دست خواهد آورد.

در این کتاب تلاش شده است با روش های پژوهش علمی دیدگاههای حضرت امام خمینی (ره) و حضرت آیت الله خامنه ای در زمینه بیدارسازی و بیداری اسلامی کشف، مطالعه و مورد بحث و بررسی قرار گرفته و شاخص ها و مؤلفه های آنها به دست آمده و سپس الگوی متکی بر دیدگاههای ایشان در این زمینه ارائه شود. بدیهی است که این اقدام، یک پژوهش داده بنیاد و متکی بر کشف معانی، مفاهیم، رویکردها و اصول نظری- عملی «بیداری اسلامی» از بیانات و فرمایشات امام (ره) و مقام معظم رهبری است.

امید است که آنچه که در این زمینه مورد بحث و مطالعه قرار گرفته شده است، پایه ای مستحکم برای مطالعات بعدی در این رابطه باشد. بدیهی است، نگارنده مدعی نیست که این پژوهش همه جنبه های لازم را مورد پوشش قرار داده است، اما تلاش صادقانه ای را به معرض نمایش گذاشته که امید است مورد توجه اندیشمندان، علاقمندان، و تلاشگران راه بیداری اسلامی باشد که با ارائه پیشنهادات تکمیلی یا نقدهای تعدیلی این عمل متواضعانه را غنی تر و مستحکمتر سازند.

در پایان این مقدمه، بر خود لازم می دانم که از حمایت و همکاری صمیمانه آقایان دکتر یحیی طالبیان رئیس پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، دکتر علی صباغیان رئيس پژوهشکده ارتباطات فرهنگی بین الملل، و آقای حسن غمیلو مدير گروه مطالعات فرهنگی جهان اسلام که با طرح این موضوع مهم، آغازگر این پژوهش بودند، تشکر و سپاسگزاری کنم. همچنین از دوستان عزیز جناب آقای محمدصادق نصراللهی که در تهیه طرح پیشنهادی و جناب آقای علی وحیدی که در تهیه جداول سه گانه تحلیل گفتمان امام (ره) و رهبری، کمک های شایانی کردند، تقدیر و تشکر کنم.

بدیهی است که برای انتشار این اثر، افراد دیگری نیز همکاری لازم داشته و خواهند داشت که از جمله آنان سرکار خانم صالحی است که زحمات زیادی در پیگیری کارها و به انجام رساندن آنها داشته اند که از ایشان و بقیه همکاران محترم در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات تشکر می کنم.

دکتر حسن بشیر

عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق (علیه السلام)

 

 

 

[۱] – Hard War

[۲] – Cold War

[۳] – Soft War

[۴] Discourse Analysis

[۵]  Deborah Schiffrin

[۶] Michael Stubbs

[۷] Comprehensive Meaning

[۸]– Coding

[۹] Inferential

[۱۰] Pragmatics

[۱۱] Representation

[۱۲] – Practical Discourse Analysis Method

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “مباني نظری بيداري اسلامي از دیدگاه امام خميني (ره) و آيت الله خامنه ­اي”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *