خبر تحلیل شبکه ای و تحلیل گفتمان

قیمت ۱۰,۰۰۰ تومان

معرفی اجمالی محصول خبر تحلیل شبکه ای و تحلیل گفتمان

  کتاب خبر: تحليل شبکه اي و تحليل گفتمان   مقدمه در عصر کنوني، خبر، مهمترين پيام رسانه هاست. رسانه هاي مدرن با داشتن خبر، هر نوع خبر، موجوديت خود را به عنوان رسانه برتر و موثرتر در جهان معاصر معرفي و تثبيت مي کنند. از جهتي ديگر خبر، رابطه انسان را با بسياري از مقولات موجود در زمينه هاي مختلف سياسي، فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي، امنيتي و غيره را تبيين مي کند و جهت گيريهاي خاص ذهني و عملي وي را متبلور مي سازد. خبر در حقيقت، عصاره پيامهاي انسان در حوزه هاي گوناگون ذهن و عمل است که به شکل هاي مختلف توسط رسانه هاي گروهي بوي‍ژه رسانه هاي مدرن منتقل مي گردد و نوعي از رابطه فردي و […]

 

کتاب خبر: تحليل شبکه اي و تحليل گفتمان

 

مقدمه

در عصر کنوني، خبر، مهمترين پيام رسانه هاست. رسانه هاي مدرن با داشتن خبر، هر نوع خبر، موجوديت خود را به عنوان رسانه برتر و موثرتر در جهان معاصر معرفي و تثبيت مي کنند. از جهتي ديگر خبر، رابطه انسان را با بسياري از مقولات موجود در زمينه هاي مختلف سياسي، فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي، امنيتي و غيره را تبيين مي کند و جهت گيريهاي خاص ذهني و عملي وي را متبلور مي سازد.

خبر در حقيقت، عصاره پيامهاي انسان در حوزه هاي گوناگون ذهن و عمل است که به شکل هاي مختلف توسط رسانه هاي گروهي بوي‍ژه رسانه هاي مدرن منتقل مي گردد و نوعي از رابطه فردي و اجتماعي را در سطوح گوناگون بوجود مي آورد.

هويت خبر، بدون در نظر گرفتن سازندگان يا بازيگران اصلي و اهداف يا گرايشات آنها در توليد خبر، چنانچه انعکاسي از واقعيت محض باشد، بدور از ارزشها و بعبارتي مي تواند نوعي از مقوله هاي آزاد از ارزش (Value Free)  در نظر گرفته شود. اما هيچگاه خبر، به عنوان پيام داراي معناي خاص، بدون گرايش وي‍ژه و ارزش اخلاقي و انساني نمي باشد. اصولا خبر پل ميان واقعيت و انسان است. واقعيتي که در متن جامعه و طبيعت اتفاق مي افتد و گاهي بدون دخالت مستقيم انسان بوجود مي آيد. اما خبر، در بسياري از مواقع، توسط انسان ساخته و توليد مي شود. بعبارت ديگر، اتفاق و حادثه، با هدف و برنامه انسان بوجود مي آيد و سپس پيام بر مبناي آن توليد و پخش مي گردد. بنابراين در اين حالت تنها يک رابطه يک طرفه ميان طبيعت يا جامعه و انسان در مساله خبر وجود ندارد که آنچه که بدون برنامه ريزي انسان بوجود مي آيد، عينا منتقل مي گردد. بلکه بر عکس، اين معادله عمدتا بطور معکوس و دو طرفه، از انسان نشأت مي گيرد، و مجددا، با بازنگري و بازسازي حادثه، حادثه ايکه مي تواند مخلوق برنامه ريزي شده انسان باشد، به عنوان پيام جديد، با عنوان “خبر” به انسان منتقل مي گردد.

شکل گيري انعکاس خالص جريانهاي دست نخورده در سطح طبيعت و جامعه، ساختن و پرداختن پيامهاي مختلف با جهت گيريهاي خاص در هر زمينه، و گزينش و پخش پيامها و اخبار توليد شده در هر دو سطح يکي از مقولات مهم مورد بحث در زمينه علوم ارتباطات و رسانه هاست. اکنون، در دنياي ارتباطات بين المللي جديد، با داشتن ابزارهاي وسيع و همه جانبه انتقال پيامها به صورت لحظه اي و به اشکال و صور مختلف، توليد، پردازش، گزينش و پخش پيامهاي گوناگون به مهمترين زمينه ارتباطي انسان با جهان پيرامون خود تبديل شده است که بدون آن‌ حيات فکري، فرهنگي، اقتصادي‌، اجتماعي، سياسي و امنيتي وي نمي تواند شکل گيرد. اصولا اينگونه شده است که خبر و تحليل، در هر زمينه و از هر طرف، زمينه ساز عمل ذهني و اقدام عملي در صحنه بشري شده است. بديهي است که هر چه خبر، با داشتن شواهد يقيني به حقيقت نزديکتر باشد، مي تواند منشأ تصميمات قطعي تر و تحليلهاي رساتر و محکمتر باشد.

از طرف ديگر، سازندگان اخبار و پيامهاي مختلف در سطح جهاني، با داشتن امکانات گوناگون، جهت گيريهاي جديدي را در حوزه اطلاع رساني بوجود آورده اند که بيش از آنکه مبتني بر انتقال به موقع، صحيح و ضروري پيام باشد، ناشي از داشتن قدرت، ممارست قدرت و اعمال قدرت است که خود گفتمان جديد قدرت در شکل گيري پيامها را در سطح جهاني بوجود آورده است. لذا آنانکه از قدرت برتر تکنولوژي رسانه اي برخوردارند، سازندگان و پخش کنندگان اصلي پيامها در سطح جهاني اند. بنابراين پيامهاي توليد شده در اين سطح در نازلترين وجه خود، نمي توانند بدون گرايشات خاص دروني و بيروني گفتمان مسلط که توسط همان قدرتهاي برتر مورد حمايت قرار مي گيرند، باشند. اصولا گفتمان جهاني توليد شده در کليه زمينه ها، که بخش عمده آن توسط همان پيامها شکل مي گيرد، بدون تاثير و برنامه ريزي قدرتهاي صاحب تکنولوژي برتر رسانه اي نمي تواند تحقق يابد.

اين حرکت رسانه اي وسيع در توليد خبر و پيام، يا به عبارت ديگر، توليد و پخش انديشه و اطلاعات در زمينه هاي مورد نظر مي تواند از جنبه هاي مختلف از شکل گيري تا ارزش گذاري و اخلاق حاکم بر آن مورد بحث و مطالعه علمي و دقيق قرار گيرد.

در اين زمينه مقالات انتخاب شده براي اين مجموعه شامل سه گرايش عمده مي باشند.

گرايش اول: بررسي ماهيت و عوامل موثر در خلق و شکل گيري خبر است که با يک مطالعه تطبيقي و مقايسه اي ميان ۸ کشور جهان، تحليل شبکه اي پيام هاي مزبور در سطح جهاني و بالاخره با ارائه مدلي جديد براي ارتباط سه سويه خبري ميان ملت- مطبوعات- دولت، مورد ارزيابي قرار گرفته است.

گرايش دوم: نگاه به مسائل مربوط به خبر و عناصر آن، پيامها و اخبار ممنوع و اخلاق حرفه اي خبر از ديدگاه اسلامي است.

گرايش سوم: تحليل گفتماني اخبار، به عنوان شيوه اي براي کشف ناگفته هاي پنهاني در وراي سخن پراکني هاي خبري در سطح جهاني است.

بعبارت ديگر، در اين مجموعه تلاش شده است که مطالب مطرح شده در سه سطح تدوين و ارائه شوند. در سطح نظري عام، موضوع خبر، هويت و ساختار آن، تحليل محتوا و تحليل شبکه اي اخبار جهاني و مدل آرماني ارتباط سه سويه خبري مورد مطالعه قرار گرفته اند. در سطح اسلامي، ديدگاه اسلامي به خبر، اخلاق خبري و مصاديق پيامهاي ممنوع در اسلام مورد بررسي قرار گرفته اند. در سطح مصداقي، مطالعه نمونه اي درباره اهداف ناگفته در وراي برخي از پيامهاي توليدي در سطح جهان مورد بررسي قرار گرفته است.

بخش اول با عنوان “خبر، تحليل شبکه اي و مدل آرماني”، شامل سه مقاله است. اولين مقاله در اين مجموعه، با عنوان «چه چيزي “خبر را مي سازد؟» مقوله خبر را مورد کنکاش قرار مي دهد و اينکه چه عناصري خبر را مي سازند. در اين مقاله از طريق مطالعه تطبيقي و مقايسه اي اخبار سراسري تلويزيوني هشت کشور جهان به هويت ساختاري خبر دست يابي شده است. 

در اين رابطه اخبار سراسري شبانه تلويزيوني به مدت يك هفته در هشت كشور جهان كه شامل: كشورهاي پيشرفته غربي، كشورهاي سوسياليستي (قبل از فرو پاشي شوروي) و كشورهاي در حال پيشرفت (جهان سوم) مورد بررسي قرار گرفته اند.

اخبار مزبور در دو بخش عمده ملي وبين المللي (داخلي و خارجي) و از نظر: اقتصادي، سياسي، نظامي، علمي، وغيره، مورد بررسي وتحليل قرار گرفتند تا برنامه خبري مورد توجه در هر كشور مشخص گردد.

علاوه بر آن، مسائل كشورهاي مختلف كه در اخبار كشورهاي هشتگانه مورد بحث مطرح شده بودند نيز مورد ارزيابي قرار گرفته اند.

نتيجه بدست آمده نشان ميدهد كه كشورهاي غربي عمدتاً به حوادث ناگوار طبيعي، بدبختي ها، مصايب عمومي و جنايت توجه داشته، در حاليكه مهتمرين اخبار مورد توجه در كليه اين كشورها، اخبار سياسي، سپس اخبار اقتصادي ويا نظامي بوده است.

در اين بررسي براي عوامل تشكيل دهنده خبر دو مساله عمده مطرح شده است:

  • آيا آنچه كه در اخبار هر كشور مطرح ميشود مي تواند بعنوان منعكس كننده ديدگاه فلسفي و نظري آن كشور به مقوله خبر و تعريف آن تلقي گردد؟.
  • آيا ارتباطي ميان تعريف و توصيف خبر در هر كشور (بويژه از نظر فلسفي ونظري) و شيوه طرح اخبار مربوط به ساير كشورهاي ديگر در اخبار آن كشور وجود دارد؟ بعنوان مثال: اخبار مربوط به كشورهاي جهان دوم (قبل از فروپاشي شوروي) و جهان سوم به شكل مخدوش وغير واقعي در رسانه هاي غربي مطرح مي شوند.

دو سوال فوق الذكر با روش تحليل محتواي اخبار تلويزيوني هشت كشور، مورد توجه و ارزيابي قرار گرفته و تلاش شده است كه جواب مناسبي براي آنها بدست آيد. سوالهاي مذكور بويژه پس از طرح بحث “نظم نوين اطلاعاتي و ارتباطي جهاني”

The New World Information and Communication Order (NWICO)

اهميت ويژه اي بخود اختصاص داده است.

در بخشي از مباحث انجام گرفته در باره نظم نوين اطلاعاتي و ارتباطي جهاني تاكيد شده است كه در آمريكا و ساير كشورهاي صنعتي غربي اخبار مطرح شده معمولاً مسائل و بحث هاي منفي و غير سازنده را بيشتر از ساير بحث هاي ديگر مطرح مي كنند.

بعنوان مثال: شكست ها، حوادث، حـــوادث ناگوار طبيعي وبدبختي ها بجاي پيشرفت هاي اجتماعي و مردمي، درگيري بجاي ثبات و امنيت، مسائل نظامي بجاي مسائل اقتصادي و همانند آن مطرح مي شوند.

انتقادات ديگري همچون عدم توجه به اخبار و حوادث جهان سوم و يا طرح اكاذيب در مورد اين كشورها توسط كشورهاي غربي مطرح شده است كه ريشه در نحوه ي نگرش اين كشورها به طرح اخبار با شيوه اي كه در بالا ذكر آن رفت، دارد.

در مقابل، برخي از كشورهاي غربي، كشورهاي اروپاي شرقي و جهان سوم را متهم به جلوگيري از انتقاد، سانسور اخبار و حمايت از اقدامات دولت با شيوه هاي معمول خود مي كنند. تحقيق انجام شده ذيل مي تواند در بازبيني و ارائه تعريف مناسبي از “خبر” بوپژه باتوجه به اختلاف موجود در مفهوم آن در كشورهاي مختلف، مفيد باشد.

بنابراين، “خبر”، بنا به تعريف كشورهاي غربي، شامل چه عناصري بايد باشد؟ اين موضوع در بحث هاي مربوط به “نظم نوين اطلاعاتي و ارتباطي جهاني” مورد توجه قرار گرفته و موارد ذيل بعنوان عناصر تشكيل دهنده “خبر” و يا بعبارتي عناصر مؤثر در ساختار خبري موجود در كشورهاي غربي را منعكس مي كند:

  • تازگي و جديد بودن.
  • قوي و هيجان برانگيز بودن.
  • روشن و غير مبهم بودن.
  • همنواختي با فرهنگ عمومي داشتن.
  • پيوندي مستقيم با مصالح ملي داشتن.
  • قابل پيش بيني ولي غير قابل انتظار بودن.
  • در مورد نخبگان و يا كشورهاي عمده بودن.
  • عنصر فردگرائي و يا شخصيتي در آن بارز بودن.
  • عنصر مخالفت يا رقابت و بطور كلي (منفي) در آن گنجانده شدن.

اختلاف موجود در تعريف “خبر” و عناصر سازنده ي آن، ضرورت انجام تحقيقي مبتني بر شيوه ي تحقيق “تحليل محتوي” (Content Analysis) جهت درك هرچه بهتر اين موضوع، بوپژه در كشورهاي مربوط به سه جهان مختلف، را روشن مي سازد.

كشورهاي سوسياليستي يا بعبارتي جهان دوم(Second World) همانند شوروي (البته قبل از فروپاشي آن) خبر را در انعكاس مطالبي كه از حزب كمونيست حمايت مي كند و اهداف ملي را در نظر مي گيرد خلاصه كرده اند.

 

در اينگونه كشورها، خبر از مدل خبري مثبت (Positive Role Models) يعني (خبر بايد نقش مثبتي را در جامعه ايفا نمايد) تبعيت مي كند، بعنوان مثال: طرح اخبار مربوط به كارگران قهرمان و زبده، كشاورزان نمونه و يا اهداف كارگري وغيره.

اهميت محدوديت زماني خبر در چنين كشورهائي کمتر از كشورهاي غربي بوده و از پخش اخبار تا زماني كه توجيه كافي براي طرح آنها وجود نداشته باشد، جلوگيري مي شد. عليرغم جلوگيري از طرح اخبار مربوط به درگيريهاي داخلي کشور، پوشش اخبار مربوط به درگيريهاي داخلي ساير كشورها و حمايت از انقلابهاي بوجود آمده، مورد توجه قرار مي گرفت.

البته لازم به ذكر است كه مسائل مطرح شده عمدتاً متعلق به تاريخ ژوئن سال ۱۹۸۴ و قبل از گلاسنوست (Pre-Glasnost Period) مي باشد.

بحث ديگر، مربوط به ژورناليسم توسعه”  (Development Journalism) كه بعنوان روش مناسب خبري به كشورهاي جهان پيشنهاد و توصيه شده است. در اين روش تاكيد بر روي اخبار مربوط به اهداف كاري، موفقيت ها و بالاخره تبعيت از مدل خبري مثبت، توصيه شده است.

كارشناسان در اين زمينه همكاري با دولت و طرح پروژها و پيشرفت هاي آن را نيز مورد تاكيد قرار داده اند.

در كشورهاي هند وفيليپين بر روي مدل نقادانه خبر بيشتر تاكيد مي شود. در اين كشورها، خبرنگار مسئوليت بيشتري در طرح اخبار مربوط به پيشرفت هاي كشور و در صورت لزوم و در زمان مناسب، انتقاد از طرحها و پروژهاي دولت را بايد احساس كند.

هم اكنون يكي از بحث هاي عمده و مطرح در باره ي “انتقاد” مربوط به سطح و حجم مناسب و مفيد انتقاد از دولت است كه عمدتاً سياست ها و نظرات كشورهاي جهان سوم در اين زمينه متفاوت مي باشد.

در سطح بين المللي، تضاد بوجود آمده در اين زمينه عمدتاً ناشي از وجود مدلهاي مختلف پوشش خبري مربوط به حوادث جهاني و ساير كشورهاي ديگر مي باشد.

در بررسي انجام شده در اين مقاله، با شيوه تحليل محتوا، تلاش شده است كه برخي از شيوه‌هاي پنهان و نحوه ي طرح موضوع كه عمدتاً در بحث ها و بررسيهاي ديگر مورد توجه قرار نگرفته است، مورد بحث و بررسي قرار گيرند.

دومين مقاله در اين مجموعه با عنوان “تحليل شبکه اي جريان بين المللي خبري”  در صدد کشف جريان نامتعادل خبري در سطح جهاني با استفاده از شيوه هاي مختلف تحليلي است. جريان نامتعادل و يک طرفة اخبار و اطلاعات در جهان بطور مداوم مورد توجه کارشناسان، صاحب نظران و دولت مردان بوده و پژوهشها و نوشته هاي زيادي در اين زمينه با تکيه بر روشهاي مختلف تحقيقاتي صورت گرفته است. پژوهشي که در اين مقاله مورد استفاده قرار گرفته، جريان نامتعادل مذکور را با روشهاي جديدتري که تحت نام کلي “تحليل شبکه‌اي” (Network Analysis) مي‌آيند، مورد ارزيابي و بررسي قرار داده است

 در اين زمينه مي توان گفت که از زمان جنگ جهاني دوم، بررسي جريان بين المللي اخبار و اطلاعات بعنوان يکي از موضوعات عمده‌ي ارتباطات بين المللي مطرح بوده است. در سال ١۹٥٣ انستيتوي مطبوعات بين المللي، جريان خبري ميان کشورهاي پيشرفته و کشورهاي در حال پيشرفت را در وضعيت “نامتعادل” توصيف کرد. از آن زمان تا کنون، موضوع جريان نامتعادل خبري، کليه‌ي گزارشات و تحقيقات مربوط به بررسي اخبار بين المللي را تحت الشعاع قرار داده است. بسياري از محققان مشکل بوجود آمده در اين زمينه را مربوط به تفاوتهاي موجود ميان کشورهاي پيشرفته و کشورهاي در حال پيشرفت مي دانند. بعنوان مثال شرام  (Schramm)  (١۹۶٤) معتقد است که جريان خبري ميان ملت ها و کشورهاي گوناگون در اختيار کشورهائي قرار دارد که مالکان آژانسهاي خبري، صاحبان وسائل پيشرفته‌ي راه دور، ثروتمند و داراي امکانات بالا و تکنولوژي پيشرفته، و بالاخره کشورهاي قدرتمند از ميان مجموعه‌ي کشورهاي پيشرفته مي باشند.

گالتونگ Galtung (١۹۷١) نيز معتقد است که عدم تعادل در تبادل اطلاعات بين المللي بستگي به چگونگي روابط ميان کشورهاي مرکز و کشورهاي پيرامون دارد.

برخي از محققان و پژوهشگران مربوطه اظهار مي دارند که جريان اطلاعاتي ميان کشورهاي صنعتي غربي و کشورهاي جهان سوم بايد در حجم، جهت گيري و محتوا از تعادل بيشتري برخوردار باشد، در حاليکه بسياري از مطالعات و تحقيقات تجربي، عدم تعادل موجود در اين زمينه را به اثبات رسانده اند.

تحقيقات نشاندهنده‌ي آن است که جريان بين المللي خبري زير سلطه‌ي کشورهاي صنعتي غرب بويژه آژانسهاي عمده‌ي بين المللي خبري قرار دارد. همچنين گزارشات و اخبار خارجي منتشره در اين کشورها متهم به داشتن گزارشات و خبرهاي منفي در باره‌ي کشورهاي جهان سوم شده اند.

بهر حال، اين تحقيقات و پژوهشهاي مشابه ديگر محدوديت هائي دارند که آنها را از تشخيص و تبيين ساختار جريان بين المللي خبري در سطح جهاني محروم مي سازد. تقريبا کليه‌ي تحقيقات گذشته، اخبار خارجي را با استفاده از روش تحليل محتوا مورد ارزيابي قرار داده اند. چون روش تحليل محتوا نياز به کار و صرف زمان زياد دارد، تحقيقات انجام شده‌ي گذشته منحصر به مقايسه‌ي دو کشور و يا حد اکثر محدود به منطقه‌ي بخصوصي که در آن تنها چند کشور انتخاب شده (عمدتا ايالات متحدهٴ آمريکا و اروپا) است، مي‌باشند.

همچنين با وجود تأکيد بر انجام تحقيقات منطقه اي و متکي بر طول و عرض جغرافيائي کشورها، ولي متأسفانه تحقيقات کمتري در سطح جهاني صورت گرفته است. وضعيت فوق الذکر ناشي از اختلاف موجود فيما بين چشم اندازهاي نظري و روش تحقيقات مربوط به اخبار بين المللي مي باشد.

آنچه که در اين تحقيقات حائز اهميت است، ايجاد رابطه‌ي متناسب ميان تئوري و عمل در تحليل جريان مذکور و تعيين ساختار و مشخصات شبکه‌ي جريان بين المللي خبري مي باشد. تئوريهاي “وابستگي” (Dependency Theory)، و نيز “سيستم واحد جهاني” (World System Theory)  که به تئوري والرشتاين Wallerstein  معروف است، از طرفي بيانگر وابستگي کشورهاي “پيراموني” (Periphery) به کشورهاي “مرکز” (Centre)  و از طرف ديگر نشان‌دهنده‌ي وجود يک سيستم متکي و مرتبط به همديگر جهاني در زمينه‌ي جريان بين المللي خبري مي‌باشد.

تعيين ساختار و مشخصات شبکه‌ي مذکور و چگونگي عملکرد آن در جهان از مسائل مهمي است که با شناخت آن مي‌توان موقعيت هر کشور را در اين زمينه مشخص، و درجه‌ي وابستگي، استقلال و يا تاثير گذاري آن بر روي اين شبکه را مورد ارزيابي قرار داد.

بدست آوردن عوامل موثر در جريان بين المللي خبري نيز از مواردي است که هميشه مورد توجه محققان علوم ارتباطات بوده است. مقاله‌ي ذيل تلاش کرده است که عوامل مهم و موثر در اين باره را مورد توجه قرار داده، و همانگونه که ملاحظه خواهيد کرد، عامل “توسعه اقتصادي”

(Economic Development) بعنوان مهمترين عامل موثر در ساختار شبکه ي جريان بين المللي خبري را مورد تاکيد قرار داده است.

آنچه که در اين زمينه اهميت دارد، وجود جريان نامتعادل خبري و سلطه گري کشورهاي مرکز (کشورهاي اروپائي-آمريکا) و وابستگي کشورهاي پيرامون (آسيائي-آفريقائي و غيره) در اين رابطه مي‌باشد.

چاره انديشي براي ايجاد تغيير در ساختار شبکه‌ي موجود مطلبي است که بايد براي کشورهاي پيراموني اهميت حياتي داشته باشد. تا زماني که جريان نامتعادل خبري در جهان وجود داشته باشد، امکان حضور فعال و موثر در صحنه هاي خبري و اطلاعاتي بين المللي که هم اکنون يکي از عوامل مهم شکل دهنده‌ي سياست هاي بين المللي است وجود نخواهد داشت. 

سومين مقاله در اين مجموعه تحت عنوان “مدل آرماني ارتباط سه سويه ملت-مطبوعات-دولت” در صدد ارائه مدلي نو براي ارتباط خبري ميان سه عنصر اساسي فوق الذکر است. در اين مقاله تلاش شده است که مدلي براي ارتباط رسانه ها با دولت از يک طرف و ملت از طرف ديگر ارائه گردد. اين وضعيت در ايران، بنا به گفته نويسنده، دچار وضعيتي “ناموزون” است که نيازمند بازبيني مجدد است. وضعيت مزبور حاکي از اين است که “روزنامه نگاران و مصاحبه گران رسانه هاي ايران در بستري فعاليت مي کنند که از يک سو در کنش تا حدودي يک سويه و کمتر متعامل با نهاد دولت هستند و از سويي در کنشي مشابه و معکوس با مخاطبان يا به عبارتي ملت اند”.                          

بخش دوم اين مجموعه تحت عنوان “خبر از ديدگاه اسلامي” شامل سه مقاله مي باشد.

در مقاله اول تحت عنوان ” قرآن پژوهي با رويکردي خبري و يافته‌هاي جديد ارتباطي“، عناصر اصلي خبري از ديدگاه قران مورد کاووش قرار داده شده و در يک تحليل کل نگر و با جمعبندي آيات مختلف بر پايه سه واژه مهم براي انعکاس مفهوم خبر در قران کريم يعني “خبر، حدث و نباء” سه محور عمده ذيل مورد توجه قرار گرفته اند:

۱- بيان لايه‌هاي نهاني و صورت واقعي گفتارها و کردارهاي آدميان (آل عمران ۴۹ و …)

۲- بيان نقاط عطف و دوران ساز در زندگي بشر بخصوص سرگذشت پيامبران الهي (شعرا ۴۹، قصص ۳، تغابن ۵ و…)

۳- حقايق باطني جهان هستي و رابطه‌ي خداوند با جهان (انعام  ۵، شعرا ۶، هود ۱۰۰ و…)

به نظر مي‌رسد پيام جاوداني قرآن و مهمترين، سرنوشت سازترين و ماندگارترين پيام خبري در اين کتاب الهي، آيه‌ي شريفه‌ي «نبيء عبادي اني انا الغفور الرحيم و ان عذابي هوالعذاب الاليم» سوره‌ي حجر، آيه‌ي ۴۹۵ باشد. يعني به بندگانم اطلاع دهيد که من بخشنده و مهربانم و کيفرم بس دردناک است. شايد يکي از رموز ماندگاري «انباء قرآني» توجه به سه محور اساسي بالاست که هيچ يک دچار تغيير و تبديل نمي‌شود و گذشت زمان آن را کهنه نمي‌کند. اين ارزش‌ها خبري ماندگار است که قرآن را همواره تازه و قابل مراجعه مي‌سازد.

دومين مقاله اين بخش تحت عنوان « اخلاق حرفه اي خبر در اسلام» در صدد تبيين هنجارها و اخلاقيات حاکم بر خبر از ديدگاه اسلامي است. اصولا هنجار، ارزش و اخلاق از ديرينه‌ترين چالش‌هاي ارتباط جمعي محسوب مي‌شوند. نوع رسانه، مخاطبان آن، حوزه انتشار پيام آن، اهداف، كانال و سازمان و تمامي عناصر و مؤلفه‌هايي كه به وسايل ارتباط جمعي مرتبط هستند هر يك به نوعي با واژه‌هاي ياد شده و چگونگي تشخيص، تطبيق و اجراي آن‌ها درگيرند. خبر از جمله پيامهاي رسانه است كه  تعريف آن در اساس حاوي واژه‌هايي هنجاري، ارزشي و اخلاقي است. اسلام نيز كه اخلاق، ارزشها و آرمانها را همواره حاكم بر تمام جنبه‌هاي حيات بشري و همه روابط فردي و اجتماعي معرفي مي‌كند در حوزه خبر داراي رهنمودها و اصول و توصيه‌هاي روشن و شفاف است. از جمله اصول اخلاقي كه دين مبين  اسلام در حوزه خبر بر آن تاكيد مي‌كند، مسئوليت اجتماعي روزنامه‌نگار و رعايت مصالح عموم، توجه به حق مردم در دستيابي به اطلاعات سازنده و مفيد، شجاعت در نقل حقايق، تاكيد بر صداقت و عينيت خبر و احتراز از تحريف اخبار، توجه به اعتبار روايي منبع خبر، خودداري از مكر و خدعه در خبر، حفظ حرمت و حريم فرد و جامعه و در عين حال انتقاد سالم و عمل به وظيفه امانتداري جامعه است. اگر چه برخي هنجارها و ارزش‌ها در مرحله تطبيق و اجرا ممكن است با تفسير و تأويل‌هايي متعدد روبرو شوند اما اساس تعاليم اسلام اصول و اخلاق حرفه‌اي خبر را به گونه‌اي شفاف تبيين ساخته است.

سومين مقاله اين بخش با عنوان « محورهاي کلي ممنوعيت رسانش پيام» تلاشي است براي کشف محورهاي مهم ممنوعيت پيام از ديدگاه اسلامي است. مطالعات صورت گرفته شده در اين زمينه نشان مي دهد که  عنوان كتب ضلال در منابع فقهي مصداقي (و يا نشانه اي ) است براي هر گونه پيام كه توليد و انتشار آن از نظر عقل يا نقل (فطرت يا شريعت) ممنوع مي باشد. مقاله درصدد آن است که محورهاي كلي و يا مصاديق اصلي پيام‌هاي ممنوع را از منابع اسلامي شناسايي كرده تا راه تشخيص مصاديق جزيي را هموار سازد.

مطالعه صورت گرفته در اين مقاله، بنا به اذعان نويسنده، نه يك كار محض فقهي است كه هدف از آن استنباط حكم يا تنقيح موضوع باشد و نه در مقام عرف عام است تا مصاديق جزيي يك حكم را براي عمل شناسايي کند، بلكه سعي در آن دارد که در اين زمينه با تکيه بر روشهاي کارشناسانه فقهي نگاهي به فتاواي فقهاي عظام داشته و مصاديق كلي پيامهاي حرام و ضاله را معرفي نمايد. بديهي است که نمي توان ادعا نمود که با استقراي صورت گرفته کليه محورهاي مزبور مورد شناسايي قرار گرفته اند. اما مي توان ادعا کرد که بررسي مزبور مقدمه و فتح بابي است که در اين زمينه صورت گرفته است. اين واقعيت زماني اهميت پيدا مي کند که بدانيم با توجه به توسعه حوزه فعاليت هاي رسانه اي در كشور جاي اين گونه رويكردها تا حدودي خالي بوده و ضروري است تا پژوهشگران با استفاده از فتاواي مشهور بزرگان، انواع و اقسام پيامها (صوتي، تصويري و ) را جمع‌آوري كرده و حكم هر كدام را بيان نمايند.

در اين مقاله، نويسنده، پس از استقراي مواردي از پيامهاي ممنوع، آنها را در محورهاي كلي‌تري درجه‌بندي كرده و مباحث مشابه را كنار هم آورده و به صورت زيرمجموعه‌هاي يك محور ارائه داده است. آنچه که در اين زمينه به عنوان جمع بندي استقراي صورت گرفته مي توان عنوان نمود، هشت محور کلي ذيل است که به عنوان مصاديق اصلي پيام ممنوع از ديدگاه اسلامي مطرح مي باشد.

 

  1. افتراء و كذب بر خدا و پيامبران و امامان (عليهم‌السلام) افتراء و كذب بر افراد عادي و تحريف كلام هر دو گروه.
  2. ايجاد ياس و نوميدي از رحمت خدا و نيز اطمينان خاطر بخشيدن نسبت به مكر و عذاب الهي
  3. افشاي اسرار فردي و جمعي و حكومتي.
  4. تحريك جنسي و تحريض بر بي‌بند و باري شهواني.
  5. انكار و كفر نسبت به ضروريات و اصول و احكام ثابت ديني.
  6. دشنام و سب و توهين نسبت به خدا و بندگان او.
  7. ترويج مكاسب محرمه همانند سحر و كهانت و شعبده.
  8. به كارگيري شيوه مغالطات.

در بخش سوم اين مجموعه تحت عنوان “تحليل گفتماني خبر” دو مقاله آورده شده است. اولين مقاله با عنوان “تحليل گفتمان: دريچه اي براي کشف ناگفته ها”، شيوه اي جديد براي تحليل خبر ارائه شده است. در اين مقاله ضمن نگاهي به تحليل گفتمان از زواياي مختلف و چيستي آن در مطالعات ارتباطي، پروسه هاي مختلف تاريخي تحولات مطالعات روشي در تحليل پيامها مورد بررسي قرار گرفته است. در اين زمينه مي توان گفت که بررسي و تحقيق در مطالب مندرج در مطبوعات (Press Analysis)   يكي از روشهاي مهم تحقيقاتي در علوم اجتماعي بويژه در رشته علوم ارتباطات (Media and Communications)  است كه خواننده را به اهداف و نظرات نويسنده ، يا نويسندگان و در نتيجه منتشركنندگان و طراحان اصلي حاضر و يا غايب در صحنه مطبوعات رهنمون مي سازد.

در پروسه تاريخي توسعه متدولوژي تحقيق (Research Methodology) در علوم ارتباطات شاهد سه دوره متمايز از همديگر بوده ولي اين تمايز در زمان بهره برداري از روشهاي گوناگون بدين معنا نيست كه روشهاي مورد نظر پس از هر دوره به فراموشي سپرده شده و مورد استفاده دانشمندان و محققان قرار نگرفته اند، بلكه در بسياري از تحقيقات از همه روشهاي موجود استفاده شده و  مورد نظر با گستردگي بيشتري انجام گرفته اند.

مرحله نخست: مرحله نگاه كمي به “متن” است كه بر اساس آن روش تحقيقات كمي مطالب (Quantitative Technique)  مطرح گشته است. اين روش عمدتا پس از سالهاي پايان جنگ جهاني دوم مورد بهره برداري قرار گرفته است. استفاده از روش تحليل محتوا (Content Analysis) بعنوان بهترين روش تحليل آن زمان ريشه در ديدگاه كمي مزبور دارد.

مرحله دوم: پس از مرحله نگاه كمي ، مرحله نگاه كيفي به متن و بهره برداري از روش كيفي (Qualitative Method)  فرا مي رسد. در اين روش “معنا” در كنار “عدد” و “شمارش” اهميت خاص خود را پيدا مي كند. “مفهوم” و “معناي” متن از مجموع كلي كلمات، علاوه بر مفهوم و معناي جزئي كلمات به دست مي آيد. در اين روش معناي كلي و انتزاعي جديدي از متن به دست مي آيد كه الزاما از مجموع تك تك معاني كلمات بدست نخواهد آمد.

مرحله سوم :پروسه تاريخي متدولوژي تحقيق در مرحله كشف معناي كلمات، جمله و يا پاراگراف و حتي بخش هائي از متن و نهايتا همه متن يك نوشته، متوقف نشده و از سالهاي ۱۹۸۰ و بويژه در سالهاي پاياني قرن بيستم ، روش تحليل گفتمان(Discourse Analysis)  كه در حقيقت روش متكاملي از روش كيفي را ترسيم مي كند، بعنوان آخرين و گسترده ترين روش تحليل مورد استفاده در علوم اجتماعي و ارتباطات مطرح مي گردد.

تحليل گفتمان، يکي از روشهاي تحليل در علوم اجتماعي و ارتباطي است که در سالهاي اخير گسترش فراوان يافته و تحولي در نحوه برداشتها و کشف مفاهيم و معاني زباني و فرازباني بوجود آورده است.

اين نوشته در صدد آن است که با ارائه چکيده اي در باره پيدايش اصطلاح «گفتمان» و «تحليل گفتمان»، مقاله مندرج در روزنامه انگليسي گاردين تحت عنوان “مولام در ميان ملاها” که در تاريخ ۹ اسفند ماه ۱۳۷۹ (۲۷ فوريه ۲۰۰۱) منتشر شده است، را با استفاده از روش تحليل گفتماني مورد مطالعه و بررسي قرار داده و مفاهيم زباني و فرازباني آن را کشف نمايد. در اين تحليل نتايج معتنابهي در باره شيوه تبليغاتي غرب و اولويت هاي آنان در مقابله با انقلاب اسلامي ايران بدست آمده است که مي تواند راهگشاي برنامه ريزي تقابلي و هوشمندانه مسئولان نظام در اين زمينه باشد.

دومين مقاله با عنوان “تحليل گفتماني سايت ممري” (موسسه تحقيقات رسانه اي خاور ميانه) تحليل گفتمان مطالب مربوط به موسسه “ممري” است. موسسه تحقيقات رسانـه اي خاورميانه Middle East Media Research Institute) ) بـا علامـت اختـصاري مـمري(MEMRI) سازماني است که رسانه هاي خاورميانه را مورد بازبيني و رصد قرار مي دهد، محل استقرار آن در شـهر واشـنگتن. دي. سي است و ضمنا شعبي نيز در اورشليم، برلين، لندن ، توکيو و بغداد دارد. اين موسسه ترجمه هايي از مطالب رسانه هاي فارسي، عربي وعبري زبان از کشورهاي مصر، ايران، عراق، اردن، افريقاي شمالي، حکومت فلسطين، خليج فارس، عربستان سعودي، سوريه، لبنان و ترکيه را همراه با تفاسيري از موضوعات سياسي، ايدئولوژي ، اجتماعي و فرهنگي و مذهبي و تحليلهاي سياسي را  از طريق سايت  http://www.memri.org  ارائه مي كند.  تحقيقات ممري به زبانهاي انگليسي، آلماني، عبري، ايتاليايي، فرانسوي، اسپانيايي، ترکي ، روسي  و ژاپني ترجمه مي شود و انتشارات آن شامل سلسله تفاسير و بررسي ها، سلسله گزارشهاي ارسالي مخصوص، گزارشهاي ويژه، پيامهاي اخطارآميز ويژه و عناوين تلگرافي اخبارمي شود.

اميد است که اين مجموعه توانسته باشد که نگاه تازه اي را در مورد “خبر” از ديدگاههاي گوناگون در اختيار اساتيد، محققان، دانشجويان و علاقمندان اين حوزه مهم در علوم ارتباطات قرار داده باشد.

                                                        دکتر حسن بشير

                                                          مدير گروه ارتباطات و دين

                                                           مرکز تحقيقات دانشگاه امام صادق (عليه السلام)

 

دیدگاهها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین نفری باشید که دیدگاهی را ارسال می کنید برای “خبر تحلیل شبکه ای و تحلیل گفتمان”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *